


door Alexander van Deursen
Gemiddeld verliest de Nederlandse werknemer 7,6% van de tijd werkzaam met een PC door slecht functionerende ICT en door gebrekkige digitale vaardigheden. Dit probleem lijkt bij medewerkers noch leidinggevenden op het netvlies te staan. Het gericht aanbieden van trainingen, het versterken van de rol van de helpdesk en het ondersteunen van de informele hulpnetwerken zijn mogelijkheden om dit productiviteitsverlies terug te dringen.
De computer is vandaag de dag een integraal onderdeel van het werk voor het overgrote deel van de Nederlandse werknemers. Het belang van computers en de bredere ICT is echter verstrekkender dan deze impact op de wijze waarop wij onze werkdag indelen. ICT maakt veel werk gemakkelijker, sommig werk overbodig, laat bedrijven concurreren, en zorgt voor innovatie en transparantie van producten, diensten en processen. Meest tekenend voor dit belang is misschien nog wel het feit dat uit andere onderzoeken bekend is dat ICT dé motor is achter de productiviteitswinst die de Nederlandse economie over de afgelopen decennia heeft gerealiseerd.
Toch is er nog weinig onderzoek gedaan naar de improductiviteit die met het gebruik van ICT gepaard gaat. We kennen allemaal de gespreksgenoot die zich aan de telefoon excuseert voor zijn traag opstartende PC, de ochtend die verloren gaat wanneer de (mail)server eruit ligt, of de irritatie die het niet van huis uit kunnen inloggen op de werkomgeving met zich meebrengt. Over die improductiviteit – en de mogelijkheden voor productiviteitsverbetering die dit met zich meebrengt – gaat dit onderzoek.
De tabel op de volgende pagina geeft een samenvatting van de verschillende onderzoeksresultaten die in dit rapport staan beschreven. Het genoemde gemiddelde half uur dat in de onderzoeksgroep verloren gaat (27 minuten en 37 seconden) levert een productiviteitsverlies op van 7,6 procent per werknemer. Met andere woorden, elk uur dat er op een computer wordt gewerkt, gaan er 4 minuten en 34 seconden verloren. De verliezen zijn het grootst bij de laagopgeleiden en binnen de lagere beroepsgroepen. In deze categorieën loopt het productiviteitsverlies op tot 10 procent.
Hoewel het om verschillende redenen lastig zal zijn om het precieze bedrag te bepalen dat door dit productiviteitsverlies verloren gaat, maakt een simpele berekening inzichtelijk dat het in ieder geval over zeer substantiële bedragen gaat . De onderzoekers hebben redenen om aan te nemen dat de schattingen door werknemers van het productiviteitsverlies aan de lage kant zijn. De respondenten onderschatten de problemen.
Probleem wordt niet onderkend
Uit dit onderzoek blijkt dat het probleem van dit gigantische productiviteitsverlies eigenlijk nauwelijks wordt onderkend. Werknemers schatten hun vaardigheden structureel hoger in dan op basis van enig ander onderzoek te rechtvaardigen valt. Tekenend is bijvoorbeeld dat veel werknemers gedurende de afgelopen drie jaar geen enkele ICT-training hebben gevolgd en hiervoor als reden aangeven dit niet nodig te hebben omdat hun vaardigheden toch al op peil zijn.
Misschien nog verrassender is dat organisaties niet leidend zijn in het ontwikkelen van de digitale vaardigheden van hun medewerkers. Werknemers ontwikkelen hun vaardigheden voor meer dan 75 procent buiten de officiële kanalen en middelen om die door de organisaties waarvoor zij werken worden aangeboden. Het hoge management is in dit geval zelfs koploper; zij zoeken de noodzakelijke hulp bij het ontwikkelen van hun digitale vaardigheden vooral buiten het eigen bedrijf.
Deze situatie heeft ertoe geleid dat de belangrijkste motor achter het ontwikkelen van digitale vaardigheden van Nederlandse werknemers, de hulp is die daarbij door collega’s wordt geboden. Uit dit onderzoek blijkt dat deze informele en ad-hoc georganiseerde hulpstructuren bij het ontwikkelen van de noodzakelijke vaardigheden verreweg het belangrijkst zijn. Uiteraard kunnen vraagtekens worden geplaatst bij de kwaliteit en doelmatigheid van deze vorm van niet-professionele en ongestructureerde begeleiding. Hier komt nog eens bij dat met het helpen van collega’s (zowel bij het oplossen van ICT-problemen als bij het helpen met het ontwikkelen van de vaardigheden) veel tijd verloren gaat.
Maar oplossingen zijn wel voorhanden
Tegelijkertijd blijkt uit de bevindingen van dit onderzoek dat er wel degelijk volop aanknopingspunten voor handen zijn om aan de slag te gaan met het terugdringen van dit productiviteitsverlies.
Een eerste mogelijke oplossingsrichting is gelegen in het meer en meer gestructureerd aanbieden van trainingen. Dit is het geval omdat nu slechts weinig Nederlandse werknemers een ICT-training volgen (van alle respondenten gedurende de afgelopen 3 jaar slechts 22 procent) en omdat deze trainingen een grote impact blijken te hebben op de productiviteit van de werknemer; gemiddeld hebben deze cursisten door het geleerde een tijdswinst geboekt van 33 minuten per dag. Dit klinkt misschien als veel, maar als we ons realiseren hoe snel de ontwikkelingen in de ICT gaan, mag het niemand verbazen dat met gericht onderwijs medewerkers snel kunnen worden bijgespijkerd voor wat betreft deze mogelijkheden en vaardigheden.
Een tweede mogelijke oplossing is het verbeteren van het functioneren van de helpdesk. In dit onderzoek komt op meerdere plaatsen naar voren dat het ondersteuningsaanbod van de helpdesk niet goed is afgestemd op de behoefte van de rest van de organisatie. Dit mag ten eerste natuurlijk blijken uit het feit dat medewerkers, zoals gezegd, vooral elkaar zoeken bij het oplossen van problemen. Ook is het opvallend dat hoewel de helpdeskmedewerkers aangeven vooral van doen te hebben met problemen aan hardware en software, zij gebrek aan ervaring en gebrekkige digitale vaardigheden van de gebruikers aanwijzen als belangrijkste oorzaak van deze problemen. Zij vinden echter niet dat zij verantwoordelijk zijn voor het verbeteren van deze vaardigheden; de gemiddelde helpdeskmedewerker vindt namelijk dat hij vooral een technisch-inhoudelijke functie heeft.
Een derde oplossingsrichting is het versterken van de informele netwerken tussen collega’s die nu worden gebruikt voor het oplossen van computerproblemen en het versterken van elkaars digitale vaardigheden.
Opgemerkt dient te worden dat de oplossingsrichtingen in dit rapport gericht zijn op het voorkomen van ICT-problemen door het verbeteren van de digitale vaardigheden van werknemers. Er zijn ook andere oplossingsrichtingen die ICT problemen kunnen voorkomen, zoals aandacht voor de stabiliteit en gebruiksvriendelijkheid van ICT toepassingen, zorgvuldige implementatie van nieuwe ICT toepassingen in bedrijven en selectie en inkoop van passende ICT oplossingen door bedrijven. Deze aspecten dienen aandacht te krijgen vanuit ICT leveranciers en in bedrijven, maar worden, ook in de navolgende aanbevelingen van dit rapport, niet uitgewerkt.
Aanbevelingen: