Projecten The ageing brain

Meer grip op Parkinson

Meer grip op Parkinson

Parkinsonpatiënten ervaren met het voortduren van de ziekte steeds meer problemen in denkprocessen en bewegen steeds moeizamer. Wetenschappers zoeken al jaren naar de oorzaak van Parkinson, maar hebben dat mysterie nog steeds niet ontrafeld. 

Klonten van misvormde eiwitten zouden wel eens verantwoordelijk kunnen zijn voor de neurologische aandoening. Het onderzoek van Claessens richt zich specifiek op dat aspect. Centraal staat de vraag hoe eiwitsamenklontering zorgt voor het beschadigd raken of afsterven van hersencellen, waardoor essentiële lichamelijke en psychische functies van patiënten achteruitgaan. Claessens: ‘Als we meer ontdekken over deze eiwit, weten we beter waar we moeten ingrijpen om het proces van achteruitgang van hersenfuncties te stoppen. Je kunt dan een medicijn ontwikkelen dat hierop is afgestemd. En dat geldt ook voor een vergelijkbare aandoening als Alzheimer, waarbij een andere eiwit een hoofdrol speelt.’

‘Mijn droom is dat we neurologische aandoeningen als Parkinson en Alzheimer vroegtijdig kunnen opsporen en er ook iets tegen kunnen doen’, zegt Claessens. ‘Ik hoop dat er op basis van ons onderzoek een middel ontwikkeld wordt dat de afbraak van hersencellen stopt. Een medicijn dat de ziekte beheerst, een middel dat de oorzaak bestrijdt en niet alleen de symptomen.’

Wat we vragen is een soort durfkapitaal voor een goed doel: patiënten met Parkinson en Alzheimer.Mireille Claessens
Het probleem

Het aantal mensen met Parkinson ligt in Nederland rond de 50.000, het aantal mensen met Alzheimer is zelfs vijf keer zo groot: 250.000. Hun aantal zal door de vergrijzing in de komende jaren toenemen, is de verwachting. Parkinsonpatiënten krijgen met het voortduren van de ziekte steeds meer bewegingsstoornissen, zoals tremors (het herhaaldelijk schudden van lichaamsdelen). Op termijn ontstaan vaak moeilijkheden met de dagelijkse bezigheden. Alzheimerpatiënten raken hun geheugen kwijt en worden steeds meer afhankelijk van hun omgeving.

Parkinson en Alzheimer zijn ziekten van het centraal zenuwstelsel: de hersenen. Lang was onduidelijk wat Parkinson veroorzaakt. Inmiddels blijkt dat misvormende eiwitten (de alfa-synucleïne) een grote rol spelen. ‘Maar we weten nog niet precies welke rol’, zegt onderzoeker Mireille Claessens. ‘Wat is de werking van het eiwit? Wat is de interactie met andere eiwitten? Het is nog een mysterie. Als we daarover meer weten, kan dat een doorbraak betekenen in de bestrijding van Parkinson. En dat geldt ook voor een vergelijkbare aandoening als Alzheimer, waarbij een andere eiwit (amyloïde-bèta) een hoofdrol speelt.’

Mijn droom

‘Mijn droom is dat we neurologische aandoeningen als Parkinson en Alzheimer vroegtijdig kunnen opsporen en er ook iets tegen kunnen doen’, zegt onderzoeker Mireille Claessens. ‘Ik hoop dat er op basis van ons onderzoek een middel ontwikkeld wordt dat de afbraak van hersencellen stopt. Een medicijn dat de ziekte beheerst, een middel dat de oorzaak bestrijdt en niet alleen de symptomen. Het volledig uitbannen van Parkinson of Alzheimer zal een brug te ver zijn. Hopelijk kunnen de fatale gevolgen van deze ziektes verminderd worden en kan de kwaliteit van leven voor de patiënten er aanzienlijk op vooruit gaan. Want: hoe eerder je ingrijpt, hoe meer je kunt doen tegen de symptomen.’

Het is nu al mogelijk om met lab-on-chip-technologie virussen en bacteriën op te sporen, mede dankzij Twentse wetenschappers. Claessens hoopt dat een vergelijkbaar principe in de toekomst ook beschikbaar komt voor Parkinson en Alzheimer. ‘Het zou fantastisch zijn als we zover zouden komen.’

Mijn onderzoek

De onderzoeksgroep van Claessens is al jaren bezig om het raadsel rond Parkinson te ontrafelen. De Twentse onderzoekers hebben met name gekeken naar de samenklontering van eiwitten (de alfa-synucleïne) in reageerbuisjes en in cellen. Deze eiwit wordt gezien als de grote boosdoener bij de ziekte van Parkinson. ‘We hebben de samenklontering in het laboratorium nagebootst en weten nu dat het om zo’n dertig eiwitten gaat. Zij maken samen de celmembraan lek, waardoor de cel uiteindelijk doodgaat. Vergelijkbare waarnemingen komen van onderzoekers in Denemarken.’

Claessens en haar multidisciplinaire onderzoeksgroep willen nu verder. Ze zijn bezig met het ontwikkelen en bouwen van nieuwe kwantitatieve biofysische meetmethoden. Met microscopie- en spectroscopie-apparatuur moet de interactie van het Parkinson-eiwit met andere eiwitten in kaart worden gebracht. De Twentse onderzoekers werken daarbij in deelprojecten gesubsidieerd door onder meer FOM (stichting Fundamenteel Onderzoek der Materie), NanoNextNL, NWO (de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek) en de Stichting Internationale Parkinson fondsen. ‘Alleen door in te zetten op een nieuw multidisciplinair onderzoeksterrein kan er weer hoop komen om de oorzaken van Parkinson en Alzheimer te ontdekken en nieuwe nog totaal onbekende behandelmethoden te ontwikkelen’, aldus Claessens.

Wie is Mireille Claessens

Prof. dr. Mireille Claessens is als hoogleraar moleculaire biofysica verbonden aan het onderzoeksinstituut MIRA van de Universiteit Twente. 

MIRA en MESA+, de Twentse instituten die zich bezighouden met het onderzoek naar Parkinson, behoren tot de wereldtop. Ze worden geprezen om het overbruggen van de kloof tussen fundamenteel onderzoek, doorbraakonderzoek en de (klinische) toepassing daarvan in de markt. Uit beide instituten zijn al veel spin-offs ontstaan die de wetenschappelijke ontdekkingen vertalen naar de markt.

Onderzoekers van beide instituten hebben een ultragevoelige microscopietechniek ontwikkeld, die de samenstelling van grote eiwitclusters tot op het niveau van één enkel eiwit kan ontrafelen. De methode is toegepast op eiwitclusters van het eiwit alpha-synucleïne, dat een cruciale rol speelt bij de ziekte van Parkinson. Het wetenschappelijk toptijdschrift Angewandte Chemie bestempelde de publicatie van de Twentse wetenschappers als een ‘highly important publication’, een eer die voor slechts tien procent van de publicaties in het tijdschrift is weggelegd. Het onderzoek prijkte bovendien op de cover van Angewandte Chemie.

Uw steun

De Universiteit Twente is al ver met het onderzoek naar eiwitclusters. Maar een volgende stap is noodzakelijk en daarvoor is externe financiering nodig, zegt onderzoeksleider Claessens. ‘We zullen onze visie en gedachten nader moeten ondersteunen met bewijzen. Hiervoor zijn investeringen nodig die we nog niet kunnen dekken met reguliere inkomsten van elders. Investeringen in de aanschaf en ontwikkeling van apparatuur en ook in de opleiding van nieuwe onderzoekers. Het wordt steeds lastiger om dergelijk multidisciplinair fundamenteel onderzoek gefinancierd te krijgen. Wat we vragen is een soort durfkapitaal voor een goed doel: patiënten met Parkinson en Alzheimer.’

Wat een donateur mag verwachten in ruil voor steun? ‘Het is mijn plicht als wetenschapper om uit te leggen waar we me bezig zijn. We brengen onze donateurs in contact met jonge enthousiaste onderzoekers. Ook kunnen we verbinding leggen met onze wetenschappelijke klinische netwerken, zoals patiëntenverenigingen van Parkinson en Alzheimer, zodat mensen met eigen ogen kunnen zien dat ons onderzoek houdt snijdt in de praktijk.’