Er is onderzoek gedaan naar hoeveel gezondheidswinst e-bikes opleveren, maar vooral in landen waar fietsen niet vanzelfsprekend is. Daar vervangt een elektrische fiets vaak de auto of het openbaar vervoer en is elektrisch fietsen per definitie een gezondheidswinst. In Nederland is het omgekeerde aan de hand: de e-bike vervangt steeds vaker de gewone fiets. Wat dat betekent voor je conditie is een stuk minder onderzocht.
Hoe meet je de gezondheidswinst?
In het bewegingslab van de Universiteit Twente staat een indoortrainer met trappondersteuning. In de pedalen zitten vermogensmeters. Bewegingswetenschapper Jasper Reenalda en biomedisch ingenieur Erik Maartens meten zo precies hoeveel inspanning een fietser levert. De fietser draagt een hartslagmeter en een zuurstofmasker. Hoe meer zuurstof je lichaam vraagt, hoe harder het aan het werk is.
In turbostand heb je opmerkelijk weinig zuurstof nodig. Bij maximale ondersteuning gebruiken fietsers maar ongeveer een kwart van de energie die ze op een gewone fiets zouden verbruiken. De hartslag en zuurstofopname tijdens het turbofietsen liggen nauwelijks hoger dan in rust. “Op de hoogste stand doe je bijna niks”, vertelt Jasper.
Fiets je op turbo of eco?
Op de laagste stand, eco, valt het allemaal mee. Fietsers gebruiken daar zo'n 70 tot 77 procent van de energie van een gewone fiets. Dat is nog best serieus trappen. "Nederlanders zouden minstens 150 minuten per week matig intensief moeten bewegen", zegt Jasper. "Op de ecostand is dat wel mogelijk, al zul je verder moeten fietsen dan op een stadsfiets."
Maar het ligt niet voor de hand dat mensen kiezen voor die ecostand. Waarschijnlijk kiezen ze voor maximale ondersteuning. Dat doen ze vaak zonder zich te realiseren hoeveel de motor overneemt en hoeveel gezondheidswinst ze dus inleveren. En dat is precies waar het onderzoek van Reenalda en Maartens op inspeelt: hoe zorg je ervoor dat mensen bewuster kunnen kiezen?
Hoe fietsen fietsers?
Daarvoor moet je ook weten hoe iemand fietst. Blijft een fietser in een hoge versnelling met een lage trapfrequentie hangen, of schakelt die netjes terug? Hoeveel vermogen levert iemand daadwerkelijk? “Mensen moeten beter snappen wat ze zelf nog doen”, zegt Erik.
Om dat te begrijpen is het lab niet genoeg. In een gecontroleerde omgeving kun je iemand volhangen met sensoren, maar gedrag meet je in de praktijk. Daarom werkt het onderzoeksteam daar naar toe. Van het bewegingslab naar de atletiekbaan van de UT, en uiteindelijk naar het dagelijkse verkeer. Hoe verder je van het lab af komt, hoe minder sensoren je kunt gebruiken en hoe belangrijker het wordt om te meten met wat er al in een fiets of smartwatch zit. Of wat Jasper en Erik er nog instoppen.
Gezondheidswinst hangt af van situatie
Of een e-bike gezond is, hangt sterk af van wie erop zit en van de situatie. Voor kinderen is het antwoord het duidelijkst: zij moeten juist zoveel mogelijk bewegen om motorische vaardigheden te ontwikkelen. Een e-bike helpt daar bijna nooit bij.
Voor jongeren is het genuanceerder. Wie anders met de auto naar school wordt gebracht en twintig kilometer moet afleggen, heeft meer baat bij een e-bike dan bij niets. Wie vijf kilometer van school woont en anders de gewone fiets zou pakken, verliest met een e-bike juist beweging. Bij ouderen kan een e-bike de bewegingsruimte vergroten en ervoor zorgen dat ze blijven fietsen als ze dat anders niet meer zouden doen.
Dat betekent niet dat de e-bike per definitie ongezond is. Wie de auto laat staan en de e-bike pakt, wint altijd. Ook op turbostand. Zelfs minimale beweging is meer dan stilzitten in een auto. En voor mensen die vanwege een lichamelijke beperking niet meer zonder ondersteuning kunnen fietsen, is de e-bike een uitkomst.
Een fiets die ondersteunt wanneer het nodig is
Wat Jasper en Erik willen begrijpen, is hoe een fiets die die afweging zou kunnen ondersteunen. Wat heeft een fietser eigenlijk nodig, en op welk moment? ‘Assist as needed’ noemen ze dat. Zo kan een fiets bijvoorbeeld met behulp van een smartwatch de hoeveelheid ondersteuning aanpassen op de hartslag van de fietser. Ondersteuning precies op het moment dat het lichaam het vraagt, niet als standaard.
Voor sportfietsen bestaat zoiets al. De zogenoemde e-light racefietsen die een hartslagmeter uitlezen en alleen bijspringen bij zware tegenwind of een te hoge hartslag. Zo kan iemand met een pacemaker veilig meekomen met zijn of haar fietsmaatjes. Maar voor de gewone forens of scholier is zo'n fiets er nog niet. En fietsfabrikanten bleken vooralsnog niet geïnteresseerd.
Voor wie al op een e-bike rijdt, is het advies concreet: gebruik turbo waar het nodig is, maar zet de fiets op eco als het kan. Een heenweg op turbo zodat je niet bezweet op je werk aankomt en een terugweg op de eco. Dat klinkt simpel, maar de praktijk is vaak anders. “De verleiding van de turbostand is groot”, vertelt Jasper.
Zo gezond is je elektrische fiets
Het antwoord is niet zwart-wit, maar toch wordt de discussie te vaak gevoerd in extremen van 'gewoon gezond want je beweegt' tot 'net zo ongezond als een scooter'. De werkelijkheid zit ertussenin en verschilt per persoon, per leeftijd en per situatie.
Wat het onderzoek van Jasper en Erik laat zien, is dat het antwoord voor een groot deel in bewustwording ligt. Weet wat je zelf nog doet. Weet wat de motor overneemt. En kies daar bewust in. Dat klinkt makkelijker dan het is. Maar het begint met weten wat je doet.
