Professor Maarten van Aalst is hoogleraar Climate and Disaster Resilience aan de Universiteit Twente en hoofddirecteur van het KNMI. In zijn werk probeert hij inzichten uit klimaatwetenschap in te zetten om samenlevingen weerbaarder te maken tegen de extremen van de toekomst. Hoe kijkt hij aan tegen de uitdagingen op het gebied van klimaat en de energietransitie, met alles wat er óók nog speelt in de wereld?
Klimaatrisico’s: de optelsom van een onrustige wereld
Wanneer we denken aan klimaatverandering, zien we vaak beelden van smeltende ijskappen of verwoestende stormen. Maar volgens Maarten van Aalst zijn de grootste risico’s vaak een 'optelsom'. Een oorlog in het Midden-Oosten, maar ook die in Oekraïne, lijkt misschien voor sommige mensen iets heel anders dan klimaatverandering, maar allebei raken ze direct onze risico’s.
Deze oorlogen zorgen bijvoorbeeld voor hogere prijzen voor fossiele brandstoffen en kunstmest. Dat gebeurt op een moment dat de landbouw het door veranderende weersomstandigheden al zwaar heeft. "We worden als samenleving dubbel hard geraakt", stelt Van Aalst. Het is volgens hem een valse tegenstelling om te zeggen dat we nu even 'geen tijd' hebben voor het klimaat, omdat er andere urgente problemen zijn. De gevolgen zijn namelijk ook onlosmakelijk met elkaar verbonden.
De ‘dunkelflaute’: het gevaar van saai, grijs weer
In het meest recente extreme-weer-rapport van het KNMI staat een opvallend begrip: de Dunkelflaute. Hoewel waarschuwingen van het KNMI zich vaak richten op spectaculair weer, zoals heftige regenval of intense storm, is dit weerbeeld juist heel “saai”. Het is een periode van koud, windstil en grijs weer in de winter. Op dat moment leveren zonnepanelen nauwelijks stroom en staan windmolens stil, terwijl de vraag naar verwarming juist piekt.
Als dit in een flink deel van Europa tegelijk gebeurt, ontstaat er een serieus probleem voor onze energieproductie. "Dat risico ontstaat deels door hoe we het probleem van klimaatverandering proberen te bestrijden", legt Van Aalst uit. De overgang naar groene energie vraagt dus om extra oplossingen, zoals betere batterijen of kabels naar landen met waterkracht, zoals Noorwegen. En dus inzicht in wanneer zulke periodes van dunkelflaute eraan komen.
Techniek versus gedrag: meer dan alleen een warmtepomp
En de oplossingsrichtingen liggen niet alleen in de techniek. Natuurlijk helpt het als we windmolens bouwen die bij weinig wind al draaien, maar het terugdringen van de vraag naar energie kan een minstens zo belangrijk deel van de oplossing zijn. Daarbij gaat het natuurlijk ook om gedragsverandering, soms op korte termijn, maar idealiter ook om duurzaam energie te besparen. Soms kunnen de oplossingen best simpel zijn, zoals een dag extra thuiswerken om fossiele brandstoffen te besparen, of het verbieden van terrasverwarming zoals in Frankrijk.
In plaats van meer accijnskorting op benzine aan de pomp als reactie op de oorlog in Iran, zouden we datzelfde geld ook kunnen investeren in blijvende oplossingen, zoals inkomenssteun in de vorm van een warmtepomp of meer investeringen in elektrische voertuigen.
De 15-minutenstad: een groenere en fijnere toekomst
Ondanks de complexe risico’s is de boodschap van Van Aalst vooral hoopgevend. Hij kijkt naar Parijs als inspirerend voorbeeld. Daar heeft de burgemeester het 'Verdrag van Parijs' letterlijk naar de straat vertaald, met meer groen, meer fietspaden, en met het concept van de 15-minutenstad. Dit houdt in dat alle dagelijkse voorzieningen — werk, school, winkels — binnen een kwartier wandelen of fietsen bereikbaar zijn. "Parijs is daarmee echt een mooiere, fijnere stad geworden. Leefbaarder", aldus Van Aalst.
Het laat zien dat klimaatbeleid niet alleen gaat over 'minder mogen', maar over het creëren van een omgeving die simpelweg prettiger is om in te wonen. “De wetenschap van de Universiteit Twente helpt ons om deze transities niet alleen technisch mogelijk, maar ook sociaal rechtvaardig te maken.”
