Welk artikel je ook opent over eco-angst, de toon is dezelfde: het is een probleem, een aandoening, iets dat behandeld of overwonnen moet worden. Maar dat is slechts de helft van het verhaal. "Waarschijnlijk zelfs de minst belangrijke helft”, zegt Michel Bourban, universitair docent milieuethiek aan de Universiteit Twente.
Wat is eco-angst?
Michel bestudeert eco-angst, ook wel klimaatangst genoemd. Zijn standpunt is duidelijk: "Eco-angst is een begrijpelijke reactie op ecologische risico's. Het is gebaseerd op een realistisch beeld van de situatie. Ecologische problemen zijn al ernstig, en ze worden waarschijnlijk erger voordat ze verbeteren." Voor hemzelf is het ook geen onbekend probleem. "Ik denk dat het onmogelijk is om milieuproblemen te bestuderen zonder op zijn minst een beetje angstig te zijn." Michel schreef wrote Eco-Anxiety and Ecological Citizenship: Navigating an Ecological Emotion en werkt al jaren aan deze vragen.
Zijn collega Barbara Kump, universitair hoofddocent Business & Sustainability, herkent dat. "Voor mij voelt het meer als verdriet”, zegt ze. "Als ik zie hoe bomen sterven en soorten uitsterven, voel ik rouwig om wat we nog gaan verliezen. We kunnen het niet allemaal voorkomen." Als iemand die bestudeert hoe organisaties omgaan met duurzaamheid, ziet ze dat verdriet ook terug in de mensen die ze onderzoekt.
Van angst naar actie
Dat verdriet en die angst zijn geen teken dat er iets mis met je is. Uit onderzoek blijkt dat mensen die eco-angst ervaren, meer willen weten over ecologische risico's. En als ze meer weten, willen ze ook in actie komen. Michel noemt dit epistemisch gedrag: de drang om te begrijpen wat er speelt en er iets mee te doen.
“Maar angst vertaalt zich niet vanzelf in actie”, voegt Barbara toe. "Het motiveert alleen als je ook het gevoel hebt dat je iets kunt veranderen. Als je dat niet gelooft, leidt angst juist tot verlamming." In kleine doses kan het een echte drijfveer zijn. Maar als het te hoog oploopt, gebeurt het tegenovergestelde: mensen trekken zich terug, raken verlamd, of kampen met ernstige mentale klachten.
Het echte gevaar is niet de angst zelf, betoogt Michel, maar wat erachter ligt. De filosoof Spinoza schreef dat er geen hoop is zonder angst, en geen angst zonder hoop. Michel is het daarmee eens: "Het tegenovergestelde van hoop is geen angst, maar wanhoop. Je bent angstig omdat je nog steeds hoopt dat het anders kan. Wanneer de hoop verdwijnt, hebben we het pas over de emotie waar we ons zorgen over moeten maken."
Waarom jouw ecologische voetafdruk niet het antwoord is
Wist je dat het concept van de persoonlijke ecologische voetafdruk is uitgevonden door BP, het oliebedrijf? "BP heeft de verantwoordelijkheid bewust bij het individu gelegd”, zegt Barbara. "En dat heeft geleid tot enorme hoeveelheden ecoschuldgevoel." Het probleem met schuldgevoel, naast dat het emotioneel uitputtend is, is dat het niet werkt.
Minder vliegen en minder vlees eten zijn zinvolle keuzes. Ze verkleinen je individuele bijdrage aan klimaatverandering, en ze kunnen eco-angst verminderen. Maar individuele keuzes leiden niet automatisch tot verandering op systeemniveau. Daar komt het concept van de Green Handprint om de hoek kijken een aanvulling op de voetafdrukgedachte.
In haar boek The Green Handprint at Work: How to Be an Employee Activist for Sustainability, geschreven met Babette Brinkmann, legt Barbara uit: "Een handafdruk gaat over wat je initieert. De vraag verschuift van 'hoe doe ik minder schade?' naar 'hoe draag ik meer bij?' We wilden laten zien dat iedereen kan bijdragen vanuit het werk of in een andere gemeenschap."
Verandering vindt plaats in gemeenschappen
"Er was een pas afgestudeerde technicus die bij een energiebedrijf begon en merkte dat niemand daar echt om duurzaamheid gaf”, zegt Barbara. "Hij startte kleine gesprekken tijdens de lunch. Overtuigde een collega, daarna nog een. En elke keer dat hij een presentatie voorbereidde voor zijn manager, werkte hij er stiekem een feitje over duurzaamheid in. Soms werd het opgemerkt. Soms niet."
Het klinkt bescheiden, maar het is ook echt. Een van de belangrijkste inzichten van beide onderzoekers: verandering ontstaat door verbinding, niet door isolement. "Veel jongeren merken dat hun omgeving hun gevoelens niet serieus neemt”, zegt Michel. "Zodra ze contact maken met gelijkgestemden, bijvoorbeeld via een ngo, een buurtgroep of gewoon collega's, dan vermindert die verbinding op zichzelf al de angst."
Elke baan kan een klimaatbaan zijn
Er is een valkuil die beide onderzoekers expliciet benoemen. Activisme kan zelf een bron van burn-out worden. Je verruilt wanhoop voor uitputting, en geen van beide helpt jou of de goede zaak. "Je bent één stukje van een heel grote puzzel”, zegt Barbara. "Je kunt bijdragen, maar je hoeft het niet alleen op te lossen. Bedenk wat jij belangrijk vindt, en vraag jezelf af hoe dat deel van de oplossing kan zijn. Elke baan kan een klimaatbaan zijn."
"Er gebeurt verandering”, zegt Michel. "Misschien niet genoeg en dat klopt. Maar veel steden werken aan serieuze klimaatplannen. Diëten veranderen. Hernieuwbare energie groeit sneller dan de meeste prognoses voorspelden. Dat is het waard om vast te houden." En over eco-angst zelf? "Als je het voelt, is er niets mis met je. Je bent aan het opletten. De vraag is wat je volgende stap gaat zijn.”
