In de reeks Verkiezingsvragen onderzoeken UT-onderzoekers hoe wetenschap helpt om verkiezingsdilemma’s beter te begrijpen. Bekijk hier alle verhalen die gaan over de Nederlandse verkiezingen.
Kansenongelijkheid
Volgens Vermeulen is de lage opkomst niet los te zien van kansenongelijkheid binnen steden. In wijken waar schulden, werkloosheid en gezondheid stapelen, groeit de overtuiging dat politiek “voor anderen” is. “Mensen hebben concrete ervaringen die hun wantrouwen voeden. Van preventief fouilleren tot beleid dat voelt alsof het tégen hen werkt”, zegt hij. Het gevolg: “Mensen gaan denken: mijn stem doet er toch niet toe.” In Enschedese wijken als Pathmos zakte de opkomst in eerdere raadsverkiezingen zelfs richting de 20 procent, een duidelijk signaal van politieke ongelijkheid.
Representatie en responsiviteit
Een gemeenteraad die vooral wordt gekozen door mensen in de meer welvarende wijken, wordt ook responsiever voor die wijken, stelt Vermeulen. “De ideeën en zorgen in ondervertegenwoordigde buurten verschillen vaak van de wijken waar wél massaal wordt gestemd.”
Zo ontstaat dus een vicieuze cirkel: lage opkomst → minder herkenning in beleid → nog lager vertrouwen. “Dat ondermijnt niet alleen legitimiteit, maar ook de uitvoering van grote opgaven, zoals de energietransitie in sociale huurwijken,” zegt Vermeulen.
Sleutelfiguren als brug
Wat werkt dan wel? Volgens Vermeulen ligt het antwoord bij het begrip “sleutelfiguren”. Dat zijn vertrouwde mensen uit gemeenschappen die deuren openen waar instanties vastlopen. “In Enschede is dat bijvoorbeeld dagelijkse praktijk in het project Kernkracht, mede vormgegeven door beleidsambtenaar Peter Wilde. Onder regie van een professional wordt per casus een passende sleutelfiguur gezocht, iemand die “de taal” en sociale codes van binnenuit kent. Een klein flexibel budget helpt om snel te handelen en vertrouwen te winnen. Het resultaat is betere aansluiting, minder escalatie en vaak afbouw van dure hulptrajecten. Mensen buiten systemen help je niet met systemen alleen.”
“Opkomstcampagnes? Weggegooid geld.”
Vermeulen is helder: “Opkomst direct ‘sturen’ met posters of boetes (zoals in België, met een opkomstplicht bij bepaalde verkiezingen, red.) helpt niet”, vindt Vermeulen. “Je dwingt mensen naar de stembus, maar je bouwt geen vertrouwen.” De structuur moet mee veranderen: langdurig wijkcontact, echt luisteren, ruimte voor bewoners om zelf dingen te organiseren. “En dus ook budget dat niet meteen vastloopt in regels. Geef burgers handelingsruimte. Als elke euro in formulieren moet worden verantwoord, haken mensen weer af.”
Betrokkenheid is er wel
De lage opkomst in steden als Enschede is een indicatie van bredere ongelijkheid. “Als grote delen niet meedoen, heeft de lokale politiek een groot probleem”, zegt Vermeulen. “Maar precies in die wijken zie je ook de oplossing: mensen die al doen. Sluit daarbij aan.” Het vraagt geduld en professionaliteit: structureel aanwezig zijn in buurten, sleutelfiguren inzetten onder regie, ruimte geven aan bewoners om politiek (positief) te ervaren in het dagelijks leven, en gevoelens niet wegwuiven maar serieus adresseren. “Er is geen makkelijke oplossing om iedereen in Enschede naar de stembus te krijgen. Maar wie langer dan één middag in een wijk rondloopt, ziet netwerken, vrijwilligers en mensen met een hart voor hun buurt. Daar ligt de energie.”
Floris Vermeulen is sinds 1 oktober 2025 hoogleraar Stedelijke Politieke Ongelijkheid, Infrastructuur en het Sociaal Kapitaal van Gemarginaliseerde Gemeenschappen. Op 2 april 2026 houdt Vermeulen zijn oratie over dit onderwerp.
