In de reeks Verkiezingsvragen 2025 onderzoeken UT-onderzoekers hoe wetenschap helpt om verkiezingsdilemma’s beter te begrijpen. Deze keer spraken we met Shenja van der Graaf, universitair hoofddocent communicatiewetenschap, over de vraag: leidt ons zoekgedrag tot polarisatie?
De stille macht van zoekmachines
In de aanloop naar verkiezingen speelt online informatie een grote rol in hoe we onze mening vormen. Vaak ligt de aandacht bij sociale media, maar ook zoekmachines zoals Google, Bing en DuckDuckGo bepalen wat we te zien krijgen.
"Ze lijken neutraal," zegt Van der Graaf, "maar in werkelijkheid sturen ze subtiel wat wij zien, en dus hoe wij denken over maatschappelijke vraagstukken.”
Waar sociale media bekendstaan om hun ‘filterbubbels’ – het idee dat je vooral berichten ziet die bij je eigen mening passen – blijken zoekmachines op een andere manier invloed te hebben. Volgens Van der Graaf is polarisatie daar geen vaststaand verschijnsel, maar een proces dat voortdurend verandert.
Geen bubbel, maar een fata morgana
Van der Graaf en haar collega’s Alex van der Zeeuw en Roel Lutkenhaus onderzochten hoe zoekresultaten verschillen tussen platforms en in de tijd. Daarbij ontdekten ze iets opvallends: patronen van digitale polarisatie komen en gaan.
"Wat we in november zagen, was in december alweer verdwenen," vertelt van der Zeeuw. "Soms leek leeftijd of regio een rol te spelen, maar dat verdween weer. Polarisatie is geen bubbel die je kunt doorprikken. Het is meer als een fata morgana: tijdelijk zichtbaar, ongrijpbaar en voortdurend in beweging."
Dat maakt het lastig te herkennen, en nog moeilijker om tegen te gaan. "Er is geen vaste scheidslijn tussen groepen," zegt van der Graaf. "De digitale omgeving zelf verandert voortdurend."
Kleine verschillen, grote gevolgen
De onderzoekers vergeleken talloze zoekopdrachten op verschillende platforms en zagen opvallende verschillen. In meer dan zestig procent van de zoekopdrachten verschilden de resultaten tussen Google, Bing en DuckDuckGo na de eerste vijf links. In ongeveer veertig procent van de gevallen was het verschil niet de inhoud, maar de volgorde waarin resultaten werden getoond.
Dat lijkt klein, maar het maakt uit. "Bij verkiezingen kan de volgorde van zoekresultaten net zo bepalend zijn als de inhoud," legt Van der Graaf uit. "Wat bovenaan staat, krijgt automatisch meer aandacht. Dat bepaalt mede welke perspectieven we serieus nemen."
Die subtiele verschillen hebben merkbare gevolgen. "Bij onderwerpen als migratie of klimaat zagen we dat het beeld per dag kan verschillen," vertelt ze. "Soms verschijnen er vooral feitelijke nieuwsberichten, andere keren meer opiniestukken of politieke commentaren. Zo verandert langzaam de toon van het gesprek, zonder dat iemand dat bewust merkt."
Doordat gebruikers steeds andere perspectieven te zien krijgen, wordt het moeilijker om een gedeeld feitenkader te behouden. "En juist dat gedeelde kader," zegt Van der Graaf, “is de basis van een gezond democratisch debat.”
Polarisatie als proces
Volgens Van der Graaf moeten we polarisatie niet langer zien als een eindpunt, alsof de samenleving simpelweg ‘verdeeld’ is, maar als iets dat continu in beweging is.
"Polarisatie is niet iets wat is, maar wat gebeurt," zegt ze. "Het ademt mee met de technologie die we gebruiken. En dat maakt het onzichtbaar, maar niet onschuldig."
Wie vandaag zoekt naar verkiezingsinformatie, krijgt dus niet noodzakelijk hetzelfde beeld als morgen. "Je digitale omgeving verandert voortdurend," legt Van der Graaf uit. "Wat je ziet, hangt af van algoritmes, van tijd, en zelfs van eerdere zoekopdrachten."
Omdat die patronen blijven verschuiven, werken oplossingen die uitgaan van ‘vaste bubbels’ niet. "Je kunt niet één bubbel doorprikken," zegt ze. "Er ontstaan steeds nieuwe, tijdelijke combinaties van informatie."
Leren omgaan met een veranderende werkelijkheid
Dus, leidt ons zoekgedrag tot polarisatie? "Ja," zegt Van der Graaf, "maar niet op de manier die we vaak denken. Het is geen vaste scheidslijn tussen groepen, maar een voortdurend verschuivend patroon. Zoekmachines creëren steeds tijdelijke verschillen in wat mensen te zien krijgen, en juist die subtiele verschuivingen beïnvloeden hoe we denken, praten en stemmen."
De oplossing ligt volgens haar niet in het beperken van technologie, maar in het vergroten van wat ze digitale veerkracht noemt: het vermogen om bewust om te gaan met de voortdurende stroom van online informatie.
"Dat begint met bewustwording," zegt Van der Graaf. "Begrijpen dat zoekresultaten niet universeel of blijvend zijn, maar tijdelijk en persoonlijk. Zelfs met dezelfde zoekterm kan jouw buurman tijdelijk een heel andere werkelijkheid zien. We kunnen die dynamiek niet volledig stoppen, maar we kunnen wel leren ermee om te gaan."
De echte uitdaging, besluit ze, is niet om bubbels door te prikken, maar om te leren leven met de voortdurende beweging van onze informatieomgeving.
