In de reeks Verkiezingsvragen 2025 onderzoeken UT-onderzoekers hoe wetenschap helpt om verkiezingsdilemma’s beter te begrijpen. Deze keer kijkt wiskundige Jasper de Jong naar wat de wiskunde zegt over tactisch stemmen. “Ik vind het fascinerend dat je met pure logica kunt bewijzen wat in elk stemsysteem mogelijk is,” zegt hij. “En één van die bewijzen laat zien: in elk denkbaar systeem is strategisch stemmen theoretisch mogelijk.”
In theorie kan het altijd
Volgens De Jong is één van de mooiste wiskundige resultaten over verkiezingen een bewijs dat laat zien dat strategisch stemmen eigenlijk nooit helemaal te voorkomen is. Hij doelt op het Gibbard-theorema uit de jaren zeventig.
Het maakt niet uit welk stemsysteem je bedenkt – of het nu het Nederlandse evenredige systeem is of iets totaal anders – er blijven altijd situaties waarin mensen er wiskundig gezien beter van worden als ze niet eerlijk stemmen. Alleen in heel eenvoudige systemen, met twee keuzes of één persoon die alles beslist, verdwijnt dat effect.
“Wat mensen ook verzinnen aan regels of varianten, er blijft altijd een mogelijkheid om strategisch te stemmen,” zegt De Jong. “Dat is een wiskundig feit. Maar dat betekent nog niet dat het in de praktijk ook echt zinvol is.”
In Nederland is de kans klein
Ons verkiezingssysteem is evenredig: elke stem telt mee in de verdeling van 150 zetels. Daardoor is tactisch stemmen hier lastig.
Alleen wie precies weet hoe de rest van Nederland stemt, kan berekenen of een overstap tussen twee partijen één extra zetel oplevert. En dat weet je natuurlijk nooit. Peilingen geven hooguit een richting, niet of een partij net over de grens van een zetel heen gaat.
Daarom zie je in Nederland nauwelijks overtuigende voorbeelden van grootschalig tactisch stemmen. De kans dat één individuele stem precies het verschil maakt, is verwaarloosbaar klein.
Waarom tactisch stemmen bijna nooit loont
Zelfs als je denkt het slim te spelen, stapelen de onzekerheden zich op. "Er kan zóveel misgaan. Je weet niet of jouw partij door één extra zetel in de coalitie komt. En áls dat zo is, weet je nog niet of ze precies jouw punt binnenhalen. De keten van ‘mijn stem → zetel → coalitie → beleid’ zit vol onzekerheden."
Wiskundig gezien is het een kansberekening met extreem lage kans. De verwachte invloed van één tactische stem is zó klein dat het rationeel gezien niet opweegt tegen de tijd die het kost om erover te puzzelen.
Het spectrumdilemma
De Jong schetst een situatie waarin tactisch stemmen wiskundig gezien mogelijk lijkt: iemand die net rechts van het midden staat en extreem rechts stemt, in de hoop dat de uiteindelijke coalitie iets die kant op beweegt. Dat kan in theorie, vooral bij kwesties die op een schaal liggen, bijvoorbeeld hoeveel geld we willen uitgeven aan klimaatbeleid.
Maar in de praktijk gaat dat vaak mis. Sommige partijen ontkennen klimaatverandering volledig, waardoor je juist de invloed vergroot van groepen die iets willen wat jij níet wilt. In onderhandelingen kan dat tegen je werken. Bovendien liggen niet alle politieke keuzes op één spectrum.
Voor De Jong blijft het dan ook vooral een gedachte-experiment. "Je kunt het modelleren als een wiskundig scenario," zegt hij, "maar de onzekerheden stapelen zich op, van de vraag of een partij überhaupt een zetel wint tot of ze in een coalitie komt en jouw standpunt overeind houdt. De kans dat het precies uitpakt zoals je wilt, is heel klein."
Wat zegt de wiskundige
De conclusie van De Jong is nuchter: "Theoretisch kun je tactisch stemmen, maar praktisch is de kans dat het echt uitmaakt heel klein."
Daarom stemt hij zelf op de partij die het dichtst bij zijn overtuiging ligt. Als je puur wilt optimaliseren om er zelf beter van te worden, loont het nauwelijks. Maar stemmen – als democratische plicht – blijft belangrijk.
Hij benadrukt dat dit geen stemadvies is. "Ik kijk hier als wiskundige naar, niet als politiek commentator. Tactisch stemmen klinkt slim, maar de kansrekening werkt zelden mee. Dus stem vooral inhoudelijk, op de partij die bij jouw waarden past."
