In eerste instantie lokken warme dagen ons naar buiten. Parken, terrassen en zwemplassen stromen vol. Maar zodra de temperatuur echt oploopt en het Nationaal Hitteplan van kracht wordt, volgt de omgekeerde beweging. Deuren gaan dicht, gordijnen ook. Wie airco heeft of een goed geïsoleerd huis, houdt het binnen prima uit.
De onzichtbare kant van een hittegolf
Voor anderen voelt binnenblijven als opsluiting. Denk aan een bovenwoning op vijfhoog, zonder tuin, zonder airco en zonder buren die je kent. Net als tijdens de coronalockdowns raakt vooral kwetsbaar Nederland dan afgezonderd. Juist alleenwonende ouderen en mensen met een klein netwerk verliezen in een hittegolf hun laatste aanspraak. In de winter kennen we dit probleem wel. Rond de feestdagen duiken overal kerstdiners en campagnes tegen eenzaamheid op. In de zomer blijft het stil, terwijl juist dan de deuren dichtgaan.
Tijdens een hittegolf gaat de aandacht vooral naar wat goed meetbaar is. Drink voldoende en houd jezelf en je huis koel. Nuttig advies, maar het belicht maar één kant van het probleem. “Hitte raakt je fysiek, mentaal en sociaal, en die effecten versterken elkaar”, zegt Thomas van Rompay, universitair hoofddocent aan de Universiteit Twente. Hij onderzoekt hoe de inrichting van onze omgeving ons welzijn beïnvloedt. “Juist die stapeling maakt hitte zo’n complex probleem.”
Hitte verandert namelijk ook ons gedrag. Concentreren wordt lastiger en het lontje korter. Een koud biertje maakt de uitdroging bovendien alleen maar erger. Parijs verbood in de zomer van 2026 zelfs tijdelijk alcohol op straat, omdat de ziekenhuizen de combinatie van hitte en drank niet meer aankonden. Een alcoholpauze is altijd een goed idee, maar tijdens een hittegolf helemaal.
Groen is meer dan verkoeling
Wie verkoeling zoekt, loopt bijna vanzelf naar het park. Terecht, want onder de bomen is het aantoonbaar koeler dan tussen het beton. Alleen is dat groen niet eerlijk verdeeld. Wijken met duurdere huizen hebben doorgaans meer parken en bomen dan buurten waar de meest kwetsbare mensen wonen. En een kaal grasveldje zonder schaduw zet weinig zoden aan de dijk.
Bovendien is een park meer dan een airco voor de stad. Het is een van de weinige plekken waar je elkaar op een hete dag nog gratis in de koelte kunt ontmoeten. Zulke plekken worden schaarser. Het koffiehoekje bij de supermarkt is wegbezuinigd en eigenlijk houdt alleen de bibliotheek die rol nog bewust in ere.
Geen losse oplossingen
Wat doen we eraan? De verleiding is groot om op één oplossing in te zetten. Volgens Thomas schiet je daar weinig mee op. “Alleen groen aanleggen, alleen hittebestendig bouwen of alleen betere voorlichting: los van elkaar heeft het weinig zin. Dit probleem moet je integraal aanpakken.”
Een hittebestendige stad pakt daarom alles tegelijk aan. Denk aan woningen die de warmte buiten houden, groene daken, groenstroken tussen gebouwen en bomen en water in elke buurt. Voeg daar koele ontmoetingsplekken aan toe en voorlichting die ook de mentale en sociale risico’s benoemt.
Voor gemeenten is dat een duivels dilemma, want elke vierkante meter kan maar één keer op. Kies je voor goedkoop bijbouwen, voor duurzame woningen, voor een park of voor een koele ontmoetingsplek? Tussen woningnood en tekorten in de zorg belandt hitte al snel onderop de stapel, terwijl het hard op weg is om de volgende crisis te worden.
Kijk naar elkaar om
Technologie kan intussen een handje helpen. Denk aan sensoren die meten of het in huis bij een alleenwonende oudere niet gevaarlijk heet wordt. Toch is dat volgens Thomas hooguit het halve werk. “Natuurlijk moet je de mogelijkheden van technologie benutten maar minstens net zo belangrijk is dat mensen elkaar in de wijk kennen en helpen. Zonder die sociale samenhang lost een sensor weinig op.”
Thomas onderzoekt al jaren wat natuur met ons welzijn doet, en hoe je die kracht ook binnen kunt brengen. Zijn onderzoek betreft zowel natuurcontact in echte omgevingen, zoals recentelijk onder ouderen op zorgboerderijen RESONATE-project, maar ook is hij geïnteresseerd in de mogelijkheden die VR biedt om natuur naar binnen te halen. Zo toonde een studie tijdens de COVID lockdowns al aan dat deelnemers aan een virtuele natuurwandeling zich meer verbonden voelden met de wereld om hen heen. Geen vervanging voor echt contact, wel een opstapje voor wie de deur niet uit kan.
Voor de rest is het vooral ouderwets noaberschap. Weet wie er in jouw straat alleen woont en klop tijdens de volgende hittegolf eens aan. Vraag of het nog gaat en of iemand verkoeling of gezelschap kan gebruiken. Kleine moeite en zo houden we niet alleen de warmte, maar ook de eenzaamste zomer ooit buiten de deur.
