PLONS (Professioneel Leernetwerk Oost-Nederland Startklaar) is een professioneel leernetwerk dat onderzoek doet in en met de praktijk over de functie-eisen aan en de ondersteuning van starters en zij-instromers, met als doel om meer inzicht te krijgen in het welzijn en behoud van deze doelgroepen, en concrete acties in te kunnen zetten in het begeleiden, professionaliseren en behouden van goed onderwijspersoneel. PLONS is opgericht met financiering van de Onderwijsregio Twente, Achterhoek, Oost-Salland en werkt samen in een kenniskring en een klankbordgroep met leden uit het onderwijsveld en de UT.
Hoe ziet de samenwerking eruit?
In de kenniskring van PLONS werkt de Universiteit Twente samen met collega’s uit de regionale opleidingsscholen AOS-ON, Partnerschap 2, PILOTS en Zone.college die betrokken zijn bij het opleiden, begeleiden en/of beoordelen van beginnende leraren. De klankbordgroep van PLONS bestaat uit vertegenwoordigers van de opleidingsscholen en bijna alle regionale lerarenopleidingen (HAN, Saxion, Universiteit Twente en Windesheim). Leden komen twee keer per jaar samen en denken vanuit hun expertise mee over het project. Zowel klankbordgroep als kenniskring werken vanuit twee overtuigingen: ‘gelijkwaardig maar verschillend’, en ‘iedereen in actie’.
Waar werken we aan?
Ontwerpcyclus
Dit project werkt volgens een ontwerpcyclus van meerdere jaren, bestaande uit analyse, ontwerp en evaluatie. Op basis van de uitkomsten uit de analysefase (2024-2025) ontwerpen we in jaar 2 (2025-2026) een ondersteuningsaanpak voor starters en zij-instromers.
Theoretisch raamwerk
Wanneer beginnende leraren positief naar hun werk kijken en daar goed kunnen functioneren, is er sprake van beroepsmatig welzijn (Collie et al., 2015). Een staat van zijn is geen statisch gegeven, maar ontwikkelt zich in wisselwerking met de omgeving. Persoonlijke, professionele en contextuele componenten beïnvloeden gezamenlijk het welzijn van leraren (Hascher et al., 2021).
In ons project nemen we het model van Clarke and Hollingsworth (2002) als hoofdlijn voor het groeiproces van leraren. Daarbinnen specificeren we aspecten in relatie tot beroepsmatig welzijn met behulp van het werk van Viac en Fraser (2020), dat welzijnscomponenten beschrijft die leraren zelf kunnen waarnemen, en met behulp van andere bronnen over (welzijn van) startende leraren. Ons model beschrijft een iteratief veranderingsproces dat plaatsvindt door interactie tussen en binnen vier domeinen:
- Persoonlijk domein: De individuele opvattingen en overtuigingen van beginnende leraren. Hoe schatten ze zichzelf in, wat is hun perspectief op het leraarschap en hoe gaat het met ze?
- Praktijkdomein: Het professioneel handelen als leraar. Wat doen beginnende leraren in de praktijk en hoe zorgen ze voor zichzelf?
- Extern domein: Bronnen van informatie, prikkels of steun. Welke functie-eisen worden aan leraren gesteld (zoals de hoeveelheid werk en de rollen die ze hebben) en welke ondersteuning krijgen ze (zoals begeleiding, feedback of sociale ondersteuning)?
- Domein van gevolgen: wat zijn de effecten van de andere domeinen op leraren zelf en op hun leerlingen?
Model van welzijn en professionele groei bij beginnende leraren. Aangepast van Clarke & Hollingsworth (2002) en Viac & Fraser (2020)
Activiteiten en uitkomsten jaar 1 (2024-2025)
In schooljaar 2024-2025 hebben we een landelijk en een regionaal praktijkportret geschetst over de functie-eisen aan en ondersteuning van starters en zij-instromers. Dit deden we landelijk om te leren hoe dit er in Nederland uit ziet, en regionaal, omdat we denken dat een analyse van de lokale context en vraagstukken andere regio’s in een vergelijkbare situatie kan ondersteunen en ook om direct in de praktijk aan de slag te kunnen gaan.
Regionale databronnen
De volgende vier bronnen hebben we gebruikt om dit praktijkportret te schetsen:
Uitkomsten jaar 1
Op basis van bovenstaande databronnen hebben we via gezamenlijke sterkte/zwakte-analyses focuspunten bepaald waarmee we in jaar 2 aan de slag gaan in de ontwerpfase. Hieronder zie je hoe we de stap van ons theoretisch raamwerk (niet-lineair) naar een lineair model waaruit onze verwachting blijkt over de invloed van context, via persoonlijke ontwikkeling van leraren en hun handelen in de praktijk, op leraar- en leerlinguitkomsten.
Non-lineair naar lineair model
Focuspunten
Uit het praktijkportret volgen focuspunten voor het ontwerp in jaar 2 (zie de vetgedrukte thema's in het model) en een probleemstelling.
Theory of change
Op basis hiervan ziet onze theory of change er als volgt uit:
Activiteiten en tussentijdse uitkomsten jaar 2 (2025-2026)
Aanpak en activiteiten ontwerpfase
De afbeelding aan de linkerkant laat de aanpak voor de ontwerpfase op hoofdlijnen zien. Aan de rechterkant zijn deze vertaald naar de concrete activiteiten die we hebben ingezet tijdens het ontwerpen. Tijdens het hele jaar zijn tussenstappen voorgelegd aan startende leraren, schoolopleiders, docent- en vakcoaches, leidinggevenden, HR-medewerkers en andere betrokkenen.
Ontwerpeisen volgend uit de ontwerpfase
Uit de activiteiten hierboven volgden aangescherpte ontwerpeisen over de ondersteuningsaanpak voor startende leraren:
- Combineert onboarding en ontwikkeling van klassenmanagement/pedagogisch handelen en netwerkleren van starters
- Stimuleert eigen inbreng en regie, veiligheid en gevoel ondersteund te worden bij starter
- Versterkt commitment en de rol van leidinggevenden en hun samenwerking met begeleiders en startende leraren
- Versterkt rol sectie of team: gedeelde verantwoordelijkheid voor de starter
- Stapsgewijze, adaptieve structuur met verbonden onderdelen
- Sluit aan bij wat scholen al doen aan ondersteuning
- Niet vrijblijvend, gefaciliteerd in rooster
Hoofdrichtingen
We hebben de ontwerpeisen samengevat in twee hoofdrichtingen. Deze fungeren als kader voor scholen bij het ontwerpen van hun eigen proeftuin. Op deze manier kunnen scholen zo goed mogelijk aansluiten bij hun eigen context, maar bouwen ze wel voort op de theory of change uit de analysefase en de ingrediënten van de ontwerpfase.
Activiteiten jaar 3 (2026-2027)
De voorlopige planning voor jaar 3 ziet er als volgt uit:
