Maatschappijleer

de bouwfraude


Inleiding

In november 2001 stond het televisieprogramma ‘Zembla’ in het teken van illegale prijsafspraken in de Nederlandse bouwwereld. In dit programma met gewaagde titel ‘Sjoemelen met miljoenen’ deed ex-directeur Ad Bos van het grote wegenbouwbedrijf Koop Tjuchem een boekje op over de praktijken die zich afspeelden tussen de grote bouwbedrijven in Nederland. Deze bedrijven zouden illegale prijsafspraken maken en zo onderling de grote projecten te verdelen. Parlementaire enquête De aflevering van Zembla zaaide veel verwarring binnen de Nederlandse politiek. De Nederlandse overheid is namelijk een grote klant van de bouwbedrijven als het gaat om grote (infrastructurele) projecten. Deze projecten worden betaald van belastinggeld en dus indirect door alle Nederlandse burgers. Enkele Tweede Kamerleden doken dan ook vol op deze zaak en vroegen de minister om opheldering. Uiteindelijk werd er besloten om een parlementaire enquête in te stellen naar de bouwfraude. Een dergelijke maatregel wordt alleen bij complexe zaken met verstrekkende gevolgen toegepast.

Projecten in de bouwwereld

Het kunnen ontstaan van de zaak van de bouwfraude hangt samen met de manier waar projecten in de bouwwereld worden gegeven aan de bouwbedrijven. Projecten in de bouwwereld worden ‘aanbesteed’. Bij deze projecten van vele miljoenen komt de klant niet naar één bedrijf om te vragen of hij het project wil bouwen, maar de klant start een aanbestedingsprocedure op. De klant stelt een projectspecificatie op en publiceert dit openbaar of naar een paar bedrijven. Vervolgens mogen die bedrijven een offerte maken waarin ze vertellen voor welke prijs zij het project willen maken. Meestal wordt het bedrijf gekozen die voor de laagste prijs inschrijft. 

Kartelvorming in de aanbestedingen

De werking van de aanbestedingsprocedure speelde de bouwfraude in de hand. Bouwbedrijven horen namelijk niet van elkaar te weten voor welke prijs zij op het project inschrijven, zodat ze allemaal met de voor hun laagst mogelijke prijs inschrijven. Bij de bouwfraude overlegden de grote bouwbedrijven in geheime vergaderingen over de projecten. Zo konden ze de grote projecten verdelen. Per project spraken ze af dat er één bedrijf met een normale (niet eens scherpe) prijs inschreef en de andere bedrijven veel hoger. Dat ene bedrijf kreeg dan vanzelfsprekend het project. Zo konden ze de projecten onderling verdelen. Bovendien zouden ook ambtenaren om zijn gekocht voor informatie vanaf de zijde van de klant. 

Invloeden van kartelvorming

Dergelijke prijsafspraken noemt men in de economie ‘kartelvorming’. De bedrijven die normaal concurrenten zijn, werken nu samen waardoor de concurrentie wegvalt. Het is bekend dat in een vrije markt concurrentie de prijs laat dalen. Een kartel drijft de prijs dus op. Uit de parlementaire enquête van de bouwfraude is gebleken dat de overheid door de prijsafspraken gemiddeld bijna 10% meer betaalde voor haar projecten, en dat op projecten van vele miljoenen euro’s. Allemaal belastinggeld en dus geld van ons allen! 

Creatief boekhouden

Een ander deel van de bouwfraude ging over de schaduwboekhouding van de grote bouwbedrijven, die hand in hand ging met de prijsafspraken. Een offerte maken voor een project kost voor dergelijke projecten nog aanzienlijk wat tijd en dus geld. Alle bedrijven moesten wel voor elk project inschrijven en dus kosten maken. Deze kosten werden onderling vergoed. Dubieuze transacties moesten in de boekhouding verdoezeld worden. Ook de opbrengsten van de verkoop van restpartijen van projecten werden direct gebruikt voor vakantiedagen, privé-aankopen en dergelijke zodat over deze bedragen geen belasting hoefde worden te betaald.

onderzoeksvragen

Inhoud
Wat hield de bouwfraude in?

Parlementaire enquête
Wat is een parlementaire enquête en wat waren de uitkomsten van de parlementaire enquête over de bouwfraude?

Aanbesteding
Hoe wordt er bepaald wie een groot bouwproject mag uitvoeren?

Kartelvorming
Wat zijn de invloeden van een kartel op een economische markt en hoe worden die veroorzaakt?

Creatief boekhouden
Hoe kan men binnen een bedrijf resultaten zo manipuleren dat er twijfelachtige voordelen ontstaan?