Actuele onderwerpen

NOBELPRIJS-EQUIVALENT VOOR APPARAAT DAT KANKERCELLEN VINDT

De Nobelprijs voor medische technologie. Dat is de eervolle bijnaam voor de Prix Galien, die UT-onderzoeker Leon Terstappen in 2009 won. Zijn CellSearch Test vindt kankercellen in het bloed en herkent hun eigenschappen. Daarmee zijn meer op individuele patiënten gerichte behandelingen mogelijk.

Wanneer tumorcellen van een kankerpatiënt losraken, kunnen ze in de bloedsomloop terecht komen. Een klein deel van deze circulerende tumorcellen, beter bekend onder de afkorting CTC's, is in staat zich op andere plekken in het lichaam te nestelen en uit te groeien tot een nieuwe tumor. Een oorspronkelijke kanker in de borst, prostaat of dikke darm kan dan verantwoordelijk zijn voor uitzaaiingen van de ziekte door het hele lichaam.

Hoe vervelend CTC's ook zijn, ze bieden wel mogelijkheden in de behandeling van een patiënt. Omdat juist bloed heel gemakkelijk uit het lichaam te halen is, zijn de losse CTC's geschikte cellen om de aard van een kanker mee te bepalen. Er bestaan immers meer dan honderd verschillende soorten kanker en het is belangrijk om voorafgaand aan een behandeling te bepalen welke eigenschappen de kanker van een specifieke patiënt heeft. De truc is om de tumorcellen stuk voor stuk te onderscheppen en te herkennen.

Magneet
En dat is precies wat de CellSearch Test van UT-hoogleraar Leon Terstappen doet. Het bestaat uit twee apparaten: één voor de verrijking en aankleuren van de CTC's uit 7,5 ml bloed en één voor het analyseren van de cellen. Wereldwijd werd het grote belang van zijn techniek ingezien. Terstappen ontving er in oktober 2009 de Amerikaanse Prix Galien voor, de belangrijkste eretoekenning ter wereld in zijn vakgebied. In de volksmond wordt de prijs zelfs de Nobelprijs voor de medische technologie genoemd.

De test werkt met microscopisch kleine ijzerdeeltjes, waaraan antilichamen gekoppeld zijn. Die antilichamen, van nature in staat om zich te hechten aan zieke cellen en ze zo door het lichaam te laten opruimen, hechten zich wel aan tumorcellen maar niet aan andere cellen in het bloed. De met ijzer 'gelabelde' tumorcellen kunnen met een magneet aan het bloed worden onttrokken. Vervolgens worden de tumorcellen nogmaals met antilichamen in contact gebracht. Dit keer zijn het antilichamen die specifiek bepaalde kenmerken van de kankercellen kunnen herkennen.

De verschillende types kankercellen met hun specifieke kenmerken die zo aan het licht komen, worden geteld. Met die informatie is vast te stellen of een gekozen behandelingsmethode voldoende effectief is en zo niet, welke andere therapie eventueel meer geschikt zou kunnen zijn.

Verbeteren van de techniek
In de Verenigde Staten deed professor Leon Terstappen tussen 1994 en 2008 veel van het onderzoek dat uiteindelijk leidde tot de CellSearch Test. Inmiddels is hij hoofd van de vakgroep Medical Cell BioPhysics van de Universiteit Twente. De test wordt verkocht door Veridex, een in de VS gevestigde dochteronderneming van het farmaceutische concern Johnson & Johnson.

Terstappen zelf ziet nu vooral de uitdaging in het verbeteren van de techniek waarmee de baanbrekende test werkt. Hij wil de gevoeligheid van de test sterk verbeteren, zodat die ook in een vroeger stadium van de ziekte gebruikt kan worden. Daarnaast probeert Terstappen het aantal kenmerken uitbreiden dat van de tumor bepaald kan worden. Daarmee zou de CellSearch Test de juiste therapie kunnen aangeven voor iedere individuele patiënt.