Leren, werk en technologie in tijden van transitie Oratie Professor Maaike Endedijk

"Een belangrijk probleem is dat we 'werkplekleren' nauwelijks goed begrijpen. Veel onderzoek richt zich op momentopnames en gemiddelden, terwijl leren een dynamisch proces is dat sterk fluctueert binnen personen en teams." Met diverse musici laat Endedijk zien hoe een dynamisch proces zich muzikaal kan uiten. Ze pleit voor fijnmazig en langdurig procesonderzoek, waarin medewerkers en teams over langere tijd intensief worden gevolgd. Leren hangt minder af van opleiding of persoonlijkheid dan van de concrete werksituatie van dat moment. Deze inzichten maken het mogelijk om leerprocessen gericht te ondersteunen, bijvoorbeeld door teams feedback te geven op hun samenwerking en omgang met kritieke momenten.

"Technologie speelt een dubbele rol. Nieuwe technologie kan werk veiliger, slimmer en betekenisvoller maken, maar kan ook leiden tot deskilling en het afbreken van leerpaden. In productiebedrijven bleek bijvoorbeeld dat automatisering niet alleen taken verplaatst, maar ook belemmert dat nieuwe vakmensen van ervaren collega’s leren." In het onderzoeksprogramma Smart Skills@Scale richt Endedijk zich daarom op vakmensen in het mkb, inclusief mensen met een arbeidsbeperking, met als doel technologie in te zetten om mensen te versterken in plaats van te vervangen.

Grote transities worden nooit door één organisatie alleen gerealiseerd. De leerstoel van Endedijk besteedt veel aandacht aan learning communities: samenwerkingsverbanden waarin bedrijven, onderwijsinstellingen, overheid en professionals gezamenlijk leren en innoveren. "In projecten rond de energie- en digitale transitie zijn inmiddels meer dan honderd van zulke leergemeenschappen ontstaan. Hun succes blijkt sterk af te hangen van goede ‘orkestratie’: het begeleiden van spanningen, botsende belangen en verschillende perspectieven, zodat samenwerking niet stilvalt maar verdiept."

In het slot van haar oratie keek Endedijk expliciet vooruit. Voor haar onderzoek betekende dat een bewuste breuk met traditioneel statisch onderzoek dat zich primair richt op hoogopgeleiden. Haar ambitie is onderzoek dat vooruitkijkt (see the future), maatschappelijke en wetenschappelijke impact verbindt (be the change) en gebeurt in hechte samenwerking met praktijkpartners en andere kennisinstellingen (stronger together), waaronder lectoraten van hogescholen als gelijkwaardige partners. Deze partners liepen ook mee in het cortège bij aanvang van haar oratie.

Voor de universiteit zelf ziet zij een belangrijke opgave. "Leven Lang Leren (LLL) mag geen losse pijler of verdienmodel zijn, maar moet de verbindende schakel vormen tussen onderzoek en maatschappelijke impact." Endedijk pleit daarom voor een duurzaam regionaal ecosysteem voor LLL, waarin universiteit, hbo, mbo en partners samen optrekken, zodat leren, werken en innoveren structureel verbonden zijn. "Om het Kalimero-effect van deze regio en de universiteit tegen te gaan, lanceerde ik hiervoor het acroniem TALLL: Twente Alliantie Life Long Learning."

Een gezonde wetenschappelijke gemeenschap vraagt om meer dan excellentie, beurzen of impactcijfers. Het vraagt om moed, om verantwoordelijkheid te nemen en om het doorbreken van stilzwijgen 'the sound of silence'.

Het meest persoonlijke en indringende deel van de oratie was haar pleidooi voor een nieuwe cultuur in de wetenschap. Endedijk sprak zich uit op basis van haar persoonlijke ervaringen met machtsmisbruik, intimidatie en onveiligheid in de academische wereld, die zij niet ziet als incidenten maar als symptomen van een hardnekkige cultuur. Ze vertelde hoe zij zelf bijna de wetenschap verliet en benadrukte hoe essentieel het is dat collega’s opstaan voor elkaar wanneer grenzen worden overschreden. Met dit pleidooi verbindt zij haar thematiek van leren en transformatie expliciet aan de academie zelf. De wetenschap moet een veilige plek zijn om samen te leren, te werken en te innoveren, niet alleen voor de uitkomst. Gedrag kan niet worden ‘opgelost’ met losse trainingen of cosmetische maatregelen; echte verandering vraagt collectieve verantwoordelijkheid en actieve tegenmacht. Verandering begint nooit bij een systeem, maar altijd bij één iemand die opstaat. Er volgde een lange lijst van onderwerpen waar we als collega's tegenop moeten staan en waarbij het publiek vervolgens ook daadwerkelijk ging staan. "Sta op tegen ego's, sta op tegen angst en werkdruk, sta op tegen handen die te dichtbij komen of te laag, sta op tegen iemand breken, sta op tegen grenzen overschrijden, sta op tegen zwijgen, sta op ......!" 

Met 'The rhythm of learning' verbindt Endedijk leren, werk en technologie aan een bredere oproep: om wetenschap, organisaties en samenwerkingen te zien als plekken waar mensen veilig kunnen leren, werken en innoveren. Alleen dan kunnen transities werkelijk inclusief en duurzaam worden.

Tot slot deelde Endedijk in haar oratie deze filmtip: Voorbij de blinde vlek: Learning Communities met praktisch geschoolden | Radboud Universiteit