Generatieve AI raakt ingeburgerd, maar vergroot risico op digitale ongelijkheid

In totaal gebruikt 65% van de volwassen Nederlanders generatieve AI, met duidelijke verschillen naar leeftijd en opleiding.

Fig. 1 Gebruik generatieve AI, % volwassen NL-bevolking over geslacht, leeftijd en opleidingsniveau

Van de toepassingen zijn AI-chatbots het meest populair, vooral onder jongeren en hoogopgeleiden. Spraakassistenten worden door een derde gebruikt, met mannen en jongeren als koplopers. AI-beeldgeneratoren worden het minst gebruikt, maar toch nog door een op de vijf volwassen Nederlanders. Deze toepassingen zijn relatief populair onder jongeren en hoogopgeleiden, die vaker experimenteren met creatieve en innovatieve technologieën, terwijl ze onder 71-plussers vrijwel niet worden gebruikt. 

Fig. 2 Gebruik verschillende typen generatieve AI, % volwassen NL-bevolking over geslacht, leeftijd en opleidingsniveau

Onder Nederlanders die geen generatieve AI gebruiken, overheerst het gevoel dat de technologie niet nodig is of dat men liever zelf nadenkt. Dit suggereert dat weerstand niet alleen voortkomt uit onbekendheid, maar ook uit bewuste keuzes en opvattingen over autonomie en eigen vaardigheden. Daarnaast vormt vertrouwen een belangrijke drempel: ruim een derde twijfelt aan de betrouwbaarheid van AI, wat wijst op zorgen over de kwaliteit en correctheid van de output. Ook zorgen over privacy spelen bij een groot deel een rol, wat past binnen bredere maatschappelijke discussies over datagebruik en digitale veiligheid. Praktische bezwaren spelen eveneens een rol, zoals onvoldoende digitale vaardigheden of het gebruik te ingewikkeld vinden. Milieu-impact, bang zijn te afhankelijk te worden of bevooroordeelde antwoorden te krijgen worden minder vaak genoemd. Dit wijst erop dat ethische en maatschappelijke zorgen aanwezig zijn, maar minder doorslaggevend zijn dan persoonlijke relevantie en vertrouwen. Zie Figuur 3.

Fig. 3 Meest genoemde redenen om geen gebruik van generatieve AI te maken, % volwassen NL-bevolking die geen generatieve AI gebruikt

De impact van generatieve AI is in diverse domeinen merkbaar. Figuur 4 geeft een overzicht van de door respondenten zelf gerapporteerde voordelen. Op het werk is de invloed groot: ruim 40& van de gebruikers werken efficiënter en maken minder fouten. Ook buiten het werk levert AI voordelen: een aanzienlijk aantal gebruikers begrijpt regels en wetten beter, vindt gemakkelijker de weg naar overheidsdiensten en ontvangt nuttig advies over gemeenten of andere instellingen. Dit suggereert dat generatieve AI kan bijdragen aan het verlagen van drempels in het contact met de overheid en het vergroten van zelfredzaamheid. Voor enkelen leidt AI tot het ontdekken van uitkeringen, subsidies of belastingvoordelen, en helpt het bij het besparen op aankopen.

Daarnaast draagt generatieve AI bij aan culturele, maatschappelijke en politieke verbreding. Een kwart van de gebruikers vormt beter een mening over complexe vraagstukken en leert meer over politici of politieke partijen. Dit duidt erop dat AI kan functioneren als een laagdrempelige informatie- en reflectietool, al blijft de kwaliteit van die informatie een aandachtspunt.

Ook op het gebied van gezondheid en welzijn is de invloed zichtbaar: veel gebruikers begrijpen medische informatie beter, nemen betere beslissingen over zorg en verbeteren hun conditie. Op persoonlijk vlak voelt een deel van de gebruikers zich beter in het vel en ervaart meer vertrouwen in de eigen levensstijl, wat erop wijst dat generatieve AI niet alleen functionele, maar ook subjectieve welzijnseffecten kan hebben.

Fig. 4 Meest genoemde positieve effecten, % volwassen NL-bevolking die generatieve AI gebruikt

Tegelijkertijd is het gebruik van generatieve AI niet zonder risico’s. Een derde van de gebruikers kreeg suggesties die achteraf onjuist bleken, wat onderstreept dat de output van AI kritisch moet worden beoordeeld en niet zonder meer betrouwbaar is. Dat 13% ten onrechte dacht een ernstige ziekte te hebben, laat zien dat vooral op het gebied van gezondheid misinterpretatie of ongepaste toepassing tot onnodige zorgen kan leiden.

Ook financieel kan AI nadelig uitpakken: enkele gebruikers verloren geld door fraude of oplichting, en een klein deel ging op advies van AI een financiële verplichting aan die men zich achteraf niet kon veroorloven. Dit wijst op het risico dat gebruikers AI-adviezen te veel vertrouwen, met name in situaties waarin expertise of professionele toetsing vereist is. Een op de tien gebruikers ontving van generatieve AI kwetsende of onaangename berichten, wat erop duidt dat AI-systemen onvoldoende rekening kunnen houden met sociale of emotionele context.

Fig. 5 Negatieve effecten, % volwassen NL-bevolking die generatieve AI gebruikt.

De cijfers onderstrepen dat een gerichte en inclusieve aanpak bij de opkomst van generatieve AI noodzakelijk is. Zonder aanvullend beleid dreigt de technologie vooral voordelen op te leveren voor groepen die al digitaal vooroplopen, terwijl anderen verder achterblijven of juist extra risico’s lopen. Beleidsmaatregelen zouden zich moeten richten op het versterken van digitale vaardigheden, het stimuleren van toegankelijke en gebruiksvriendelijke AI-toepassingen en het bieden van heldere communicatie over zowel de mogelijkheden als de beperkingen van AI.

Tegelijkertijd is het essentieel om bescherming tegen misinformatie, fraude en datamisbruik te versterken, bijvoorbeeld via toezicht, transparantie-eisen en publieksvoorlichting, en om kwetsbare groepen actief te ondersteunen. Aanvullend kunnen duidelijke richtlijnen voor verantwoord gebruik in onderwijs en werk, evenals gerichte stimuleringsprogramma’s voor digitale inclusie, helpen voorkomen dat generatieve AI bestaande maatschappelijke en economische ongelijkheden verder vergroot en zo bijdragen aan een verantwoorde en brede maatschappelijke inbedding van deze technologie. 

De vragenlijst is uitgezet door het Centrum voor Digitale Inclusie van de Universiteit Twente. In totaal vulden 1.508 respondenten een vragenlijst in. De totale steekproef is representatief voor de volwassen Nederlandse bevolking naar geslacht, leeftijd en opleidingsniveau. Alle cijfers zijn gebaseerd op zelfgerapporteerde ervaringen en percepties van deelnemers.