Werken met cryogene vloeistoffen

Cryogene vloeistoffen

Samenvatting

Cryogene stoffen zijn stoffen in extreem koude toestand. Contact met de stof of met door de stof gekoeld materiaal kan letsel veroorzaken, dat lijkt op brandwonden. Daarnaast kunnen ze tot verstikking leiden in besloten ruimtes, doordat ze in gasvorm de aanwezige zuurstof verdringen.

Om deze gevaren te voorkomen dienen onder meer de volgende veiligheidsmaatregelen worden genomen:

·

Ruimten die gebruikt worden voor het tappen en/of opslaan van cryogenen vloeistoffen goed ventileren;

·

Gebruik voor de horizontale verplaatsing bij voorkeur transportcontainers en/of roestvrijstalen dewarvaten met hengsel;

·

Draag bij het tappen speciale koude isolerende handschoenen en gelaatscherm;

·

Draag bij uitschenken altijd een veiligheidsbril (ruimzichtbril);

·

Draag bij voorkeur gesloten schoenen met een isolerende rubberen zool of minimaal zogenaamde oversloffen als je open schoenen draagt.

Risico’s:

Cryogene vloeistoffen worden meestal als koelmiddel gebruikt. De bekendste zijn vloeibare stikstof, met een kooktemperatuur van -196°C bij 1 bar en mengsels van droogijs (vast CO2) en een oplosmiddel. Ook vloeibaar helium, zuurstof en koolzuur vinden toepassing in laboratoria. Het werken met cryogene vloeistoffen brengt, direct of indirect, gezondheidsrisico’s met zich mee. Contact met de huid heeft "brandwonden" tot gevolg, contact met de ogen kan zware beschadigingen opleveren. Een ander risico van cryogene vloeistoffen hangt samen met hun giftigheid. Deze is meestal vrij laag en schadelijke effecten zullen dan ook pas optreden als de concentratie waaraan men wordt blootgesteld, hoog (vele volumeprocenten in de lucht) is. Grote hoeveelheden zijn echter eenvoudig te produceren: een liter vloeibare stikstof levert na verdamping zo’n zevenhonderd liter gasvormige stikstof.

Cryogene vloeistoffen kunnen na verdamping de zuurstof uit de lucht verdringen. Snelle verdamping (bijvoorbeeld door omvallen van een vat) kan zodoende tot verstikking leiden. Omdat de koude gassen zich op de vloer verzamelen, zul je in eerste instantie nog niets merken. Echter, wanneer een persoon in de betreffende ruimte door zuurstofgebrek onwel wordt en valt is het gevaar van verstikking zeer groot. Vandaar dat voorraadvaten nooit in een kleine, slecht geventileerde ruimte (bijv. een lift) mogen staan, terwijl daar een persoon bij is.

Sommige cryogene vloeistoffen verdienen nog meer aandacht in verband met brandrisico’s. Voor vloeibare waterstof behoeft dit weinig toelichting. De temperatuur van vloeibare stikstof of helium is lager dan het kookpunt van zuurstof. Het is daardoor mogelijk dat zuurstof uit de lucht condenseert in deze vloeistoffen. Vloeibare zuurstof is zeer gevaarlijk, omdat het heftig en vaak explosief met tal van materialen reageert. Een combinatie van op kleding gemorste vloeibare zuurstof en een (elektrostatische) vonk kan onmiddellijke en snelle ontbranding van de kleding veroorzaken. Het gebruik en het ontstaan van vloeibare zuurstof dient dan ook zoveel mogelijk te worden vermeden.

Voorschriften t.a.v. gebruik:

-

De eisen gesteld aan stationaire reservoirs voor vloeibare gassen worden in de voorschriften van de Omgevingsvergunning (voorheen Wet Milieubeheer) beschreven.

-

Pas op voor spatten bij het overschenken van cryogene vloeistoffen. Draag een veiligheidsbril, liefst een ruimzichtbril (gesloten!) en speciale isolerende handschoenen. Bij kans op spatten in het gezicht moet een gelaatscherm worden gedragen.

-

Cryogene vloeistoffen worden bewaard en vervoerd in dubbelwandige, gevacueerde glazen of metalen vaten, zogenaamde dewars.

-

Kom nooit met het gezicht boven de vulopening van een dewar; de inhoud kan plotseling gaan koken en dientengevolge naar buiten spuiten.

-

Doe altijd een geschikt deksel op een dewar, zodat de vloeistof bij transport niet over de rand spat of spuit. Dat geldt met name voor glazen dewars.

-

Verdampende cryogene vloeistoffen kunnen in slecht geventileerde ruimtes de lucht verdringen. Gevaar voor verstikking. Zorg bij tappen van cryogene vloeistof of bij sterke verdamping altijd voor voldoende ventilatie.

-

Bij vervoer van dewars in een lift mogen zich daarbij geen personen bevinden. Men dient dus ook te voorkomen dat er onderweg iemand in de lift kan stappen.

-

Aftappen van metalen dewars gebeurt normaal altijd via een hevel, waarbij een lichte overdruk op het vat wordt gezet. Daarbij mag de maximale werkdruk (vaak 0.7 bar) niet worden overschreden.
Gebruik een geschikte hevel, indien nodig voorzien van een veiligheidsventiel. Controleer dit ventiel regelmatig op een goede werking.

-

Uitschenken van metalen dewars moet worden voorkomen, in verband met de thermische belasting van de las bij de vulopening.

-

Bij het werken met vloeibare zuurstof en/of vloeibare waterstof is er sprake van extra brand- en explosiegevaar. Vraag eventueel advies aan de arbo-en milieucoördinator.

-

Materiaal dat in aanraking komt met cryogene stoffen kan broos worden en er moet daarom goed worden opgelet of het gebruikte materiaal geschikt is om toe te passen.

In het algemeen geldt:

Neem contact op met de arbo- en milieucoördinator bij twijfel of bij het voor de eerste keer uitvoeren van werkzaamheden met cryogene vloeistoffen. Voer deze werkzaamheden nooit alleen uit.

Voorschriften t.a.v. transport:

-

Geen transport in personenliften;

-

Bij transport in de goederenlift, begeleider via trap of personenlift;

-

Opstellen van dewars in goed geventileerde ruimten;

-

Niet met losse vaatjes lopen. Altijd draagemmers of verrijdbare dewars gebruiken.

EHBO:

In geval van ongelukken met cryogene vloeistoffen waarbij personen betrokken zijn gelden de volgende regels:

-

Het vertrek van het ongeval verlaten en het getroffen lichaamsdeel zo snel mogelijk spoelen met water, dat niet warmer dan 25°C mag zijn. Koud leidingwater voldoet;

-

BHV-team waarschuwen (tel. 2222);

-

Geen vastgevroren kleding lostrekken;

-

Getroffen lichaamsdeel zo min mogelijk aanraken en niet wrijven.