03-02-2008: Wordt u al geholpen? (in: Tubantia)

Wordt u al geholpen?

Ziekenhuizen kunnen veel tijd winnen en geld besparen door slimmer te organiseren. Wachttijden voor operaties en scans kunnen spectaculair omlaag. Kwestie van anders denken en organiseren, weet Erwin Hans van de Universiteit Twente. Met een wiskundige blik zet hij de logistiek in de zorgsector op z’n kop.

Door Marco Krijnsen

Het vakgebied staat nog in de kinderschoenen. Er is dus nog een wereld te winnen. Zorg en logistiek zijn namelijk altijd twee verschillende takken van sport geweest. Tot 2003. Toen deed Mark van Houdenhoven, een econoom die werd aangesteld als manager operatiekamers (ok) aan het Erasmus Medisch Centrum in Rotterdam, een merkwaardige ontdekking. Zijn ziekenhuis had tien jaar lang gegevens van de ok-afdeling verzameld. In de database stond een schat aan informatie over de hoeveelheid operaties, de gemiddelde duur, de soorten patiënten en de bezettingsgraad van de ok’s. Maar niemand deed er iets mee. Sterker nog: de database was nauwelijks toegankelijk.

Van Houdenhoven wilde graag de wachttijd voor operaties verkorten en het gebruik van de OK’s optimaliseren. Het bedrijf B-Sim (een spin off van de UT) berekende voor hem met simulaties dat je snel winst kon boeken. De medici planden hun benodigde tijd op de ok namelijk op basis van schattingen. Niet op grond van keiharde historische cijfers. Wat bleek? Ze hadden de operatiekamers vrijwel altijd minder lang nodig dan gedacht. In die tijd zouden ze dus andere patiënten eerder kunnen helpen.

Erwin Hans, toen net gepromoveerd aan de Universiteit Twente, werd gevraagd of hij er verder onderzoek naar wilde doen. Hans, afgestudeerd als toegepast wiskundige en gepromoveerd in de productielogistiek, ging aan de slag en stuurde zo’n vijftien Twentse afstudeerders naar Rotterdam. ‘We hebben dingen onderzocht waar ziekenhuizen nog nooit over hebben nagedacht. Bijvoorbeeld: is het wel verstandig om een aparte spoed-ok vrij te houden voor acute operaties? Nee dus. Het is in alle opzichten beter om een flexibel operatieschema te maken met ruimte voor een spoedoperatie. Daarbij moet je echter niet alle langdurende operaties vroeg op de dag plannen, zoals meestal gebeurt, maar juist spreiden over de dag. Zo hou je op elk moment de mogelijkheid open om snel een extra operatie te verrichten. We hebben daardoor de wachttijd voor spoedpatiënten met nog eens 40 procent kunnen verkorten.’

De universitair docent en onderzoeker verbaast zich over de gang van zaken in veel ziekenhuizen. Zo bleek er geen betrouwbaar vergelijkingsonderzoek (benchmark) te bestaan over de ok-planning. ‘Ieder ziekenhuis doet het weer anders en niemand weet hoe de ander het doet. Je kunt dus op die manier nooit van elkaar leren.’ Hans zette dus gezamenlijk met de acht Universitaire Medische Centra in Nederland een uniform tijdsregistratiesysteem op. Daarmee kunnen procedures en reële wachttijden vergeleken worden.

Ook het managen van instrumenten voor de ok kan een stuk beter, blijkt uit onderzoek van Hans. Ziekenhuizen werken vaak met zogenaamde instrumentennetten. Dat zijn gesteriliseerde gereedschapskisten waarvan de inhoud is afgestemd op het soort operatie (bijvoorbeeld heup-, darm- of knieoperatie). Deze instrumenten moeten na de operatie schoongemaakt, gesteriliseerd, en eventueel gerepareerd worden. Daardoor moet elk ziekenhuis over een behoorlijke voorraad instrumentennetten beschikken. Een dure aangelegenheid dus, want soms kunnen de kosten van de inhoud van zo’n gereedschapskist oplopen tot 15.000 euro. En er zijn honderden typen.

‘We hebben geconstateerd dat er veel instrumenten in zitten die niet meer worden gebruikt’, zegt Hans. ‘Dat is historisch zo gegroeid. Niemand is op het idee gekomen om ze uit het net te laten. Daardoor lopen heel veel mensen te klagen over het gewicht van die enorme hoeveelheid instrumenten, soms wel acht kilo. Door selectief te zijn kunnen ziekenhuizen naar verwachting per type net tienduizenden euro’s per jaar besparen. Je hoeft overbodige instrumenten niet schoon te maken en op voorraad te hebben. In de Isala klinieken in Zwolle en bij het AMC in Amsterdam gaan we nu onderzoeken hoe de netten te optimaliseren, door bijvoorbeeld deelnetten te gebruiken. Zo kun je de ok meer op maat bedienen. Je hebt immers niet voor elke operatie een heel assortiment instrumenten nodig.’

Een simpele vorm van besparing betekent doorgaans niet automatisch dat een ziekenhuis daar meteen enthousiast gebruik van gaat maken. Hans ontmoette vaak argwaan, omdat hij als wiskundige zich ging bemoeien met de organisatie die al jaren op dezelfde manier werkt. ‘De eerste reactie zal waarschijnlijk zijn: “straks zijn er niet voldoende instrumenten!” Je moet niet gaan zeggen dat je wel even kosten zult gaan besparen. Dan zet men al snel de hakken in het zand. Beter is het om duidelijk te maken dat je hun werk wil verlichten en makkelijker wil maken.’

Langzaam maar zeker groeit het besef in de ziekenhuiswereld dat er veel te winst te behalen valt. Het AMC in Amsterdam is daarvan een mooi voorbeeld. Hier heeft het UT-onderzoek samen met AMC de wachttijd voor een niet-urgente CT-scan teruggebracht van 21 naar twee dagen. Hoe dat kan? Door patiënten tien minuten eerder te laten komen, zodat er geen onnodige vertragingen kunnen optreden. En door het toedienen van contrastvloeistof niet naast de CT-scan (die dan even niet gebruikt kan worden) maar in een andere ruimte te laten plaatsvinden. Hans verwacht dat de wachttijd nog verder verkort kan worden tot onder de 24 uur. ‘Het onderhoud van de apparatuur gebeurt bijvoorbeeld nog steeds overdag. Ongelofelijk, maar waar. In de industrie gebeurt dat buiten de productietijd. Wegwerkzaamheden gebeuren in de weekends en ‘s nachts. Maar in de Nederlandse ziekenhuizen doen ze het onderhoud tijdens de drukste uren, zodat mensen weer een dag langer moeten wachten.’

Het onderzoek gaat door en wordt zelfs flink uitgebreid. De Universiteit Twente is de trekker van een groot onderzoeksproject over optimalisatie van patiëntstromen, waarvoor recent subsidie is verworven. Inzet is om - eerst door middel van simulatieproeven - het volledige proces van eerste afspraak bij de dokter tot en met de revalidatie te optimaliseren. ‘Je zou als patiënt op een en dezelfde dag een groot deel van dat traject afgelegd moeten hebben: eerste afspraak, scan, bloedonderzoek, resultaat en bespreking van het behandeltraject.’ De UT heeft recentelijk een kenniscentrum opgericht voor optimalisatie van zorgprocessen en onderzoek: CHOIR.

Onderzoek MST naar controle borstkanker

De Universiteit Twente onderzoekt met de vakgroep Chirurgie van het Medisch Spectrum Twente in Enschede in hoeverre de jaarlijkse controle van vrouwen met borstkanker nog zinvol is. Op dit moment bestaat hiervoor in Nederland geen eenduidig beleid bij ziekenhuizen.

Het gaat om vrouwen die - na constatering van borstkanker - al een behandeling achter de rug hebben. Zij worden na die behandeling regelmatig onderzocht op hernieuwde aanwezigheid van kanker. De onderzoekers willen weten of een dergelijke controle noodzakelijk is of misschien vaker of minder frequent zou moeten plaats vinden.

‘De afgelopen jaren hebben een toename laten zien van het aantal vrouwen met borstkanker waardoor ziekenhuizen kampen met capaciteitsproblemen’, zegt onderzoeker dr. Erwin Hans van de UT. ‘Anderzijds willen we weten wat het feitelijke medische nut is van verschillende controleschema’s, afgezet tegen de onrust en spanning die zo’n onderzoek steeds met zich meebrengt voor de patiënt. Als er iets mis is, komen veel vrouwen daar zelf achter. Wij willen ook onderzoeken welk controleschema patiënten zelf prefereren. Wij willen namelijk komen tot een op het individu aangepast controle schema waarbij we rekening houden met de kans op terugkeer van kanker en de wens van de patiënt.

De eerste resultaten verwacht de UT samen met het MST komend voorjaar al te presenteren.