Tips om meer humor in je onderwijs te brengen

Met humor in je onderwijs kun je meer bereiken dan met ernst: de ontspannen stemming is gunstig voor leren en onthouden. De herinnering zal met meer plezier en daarom vaker opkomen. Maar wat nu als je geen moppen kunt vertellen en je je ook niet bepaald een komiek voelt? Geen nood, navolgende tips zullen voldoende uitkomst bieden.  

We spreken van humor, niet alleen bij het vertellen van een mop, of als de bulderende lach ontstaat die de goede cabaretier weet los te weken. Het gaat vooral ook om de glimlach of de ontspanning te zien in de ogen, de welwillende stemming die ontstaat bij goed gekozen woorden. Die kan spontaan ontstaan, maar ook met enige voorbereiding. Sommige ervaren sprekers laten, zoals ze dat zeggen, "humor toe, bij zichzelf". Ze staan zichzelf toe om te spelen met een gedachte of voorval, zonder uitsluitend op het effect te letten. Dat is misschien voor docenten ook de beste uitgangspositie. Wil je de humor wat explicieter inbouwen in je verhaal, dan volgen hieronder enkele
tips en voorbeelden.   

1. Het citaat.
Leen de grap of woordspeling van een ander. Je haalt de aandacht van jezelf af. Als de humor niet overkomt, dan kun je altijd de aangehaalde persoon daarvoor de schuld geven. "Ik geloof dat Clinton / Aristoteles eens zei:...." Het pleit je vrij bij mislukking en geeft je oefenruimte.
 
2. Cartoons.
Zoek een cartoon uit, beschrijf die tegen iemand en kijk naar de reactie. Een glimlach zal je beloning zijn. Een cartoon is makkelijker te vertellen dan een mop, omdat er minder van jezelf in zit. Het lijkt op een terloopse ingeving. Een cartoon laten zien kan natuurlijk ook, maar geeft soms de indruk om gewild grappig te zijn en een amerikaanse stijl te imiteren.
 
3. Brieven.
Zoek of verzin ingezonden brieven met een anekdotisch gehalte, en lees die voor. Geschikte bronnen zijn de advies-vraag-rubrieken in tijdschriften. Met kinderbrieven is veel te doen, ook over ernstige onderwerpen. Schaaf de stijl een beetje bij, zodat alleen het hoofdpunt gemaakt wordt, maar houdt er wel de aanhef en het slot bij.
 
4. Lijst opstellen.
Zeg eerst twee serieuze punten, en voeg er in dezelfde stijl een derde aan toe die zeer afwijkt. Dit kan natuurlijk ook met vier of meer punten. Een opsomming kan saai zijn en met een vrolijke noot als laatste zal je publiek de lijst meer appreciëren.
 
5. Analogie.
"Dat doet me denken aan....." Wat volgt kan van elk domein zijn, waarin je een beetje aandikt wat je daarvoor in gewone bewoordingen hebt gezegd. Het roept een beeld op, en vat samen, op een makkelijk te onthouden manier.
 
6. Definities.
Om een saai verhaal even te onderbreken kun je een sleutelwoord uit je betoog kiezen en er een grappige definitie bij verzinnen. "Humor is het lichtknopje dat je zoekt als je 's nachts nodig moet."
Je kunt vaak definities vinden in citaten, tijdschriften, of bundels met grappen, maar ze zijn ook eenvoudig zelf te verzinnen.
 
7. Een observatie.
Een observatie is een korte, slimme, veel omvattende zin, die een soort parel van wijsheid bevat.  We onderscheiden vier vormen: 

·

het gezegde of spreekwoord; "Een betoog zonder humor is een vakantie zonder zon." 

·

de eeuwige wijsheid: "De luisterende mens is als een bloem die met water wordt overgoten...... tot die verzuipt."

·

de overdrijving: "Deze bijeenkomst heeft veel weg van de beurs in Amsterdam; het wachten is op de crash." 

·

absurditeit: "Hoorcolleges blijven bestaan zolang er nog één student in de zaal zit."


8. Onvoorbereide humor.
Zoek in de situatie op weg naar en voorafgaande aan de voordracht naar iets dat je een beetje hindert of anders is dan je gewend bent. Maak daar een vriendelijke commentaar over met enige zelfspot. Jij bent het anders gewend, maar je kunt er wel mee leven. De luisteraars hoeven niet over de grond te rollen van het lachen, een glimlach is wat je wilt. "Er zitten blokjes ijs in het water voor de spreker, misschien verwachten de organisatoren enige vuurwerk, ik zal ...."
 
9. Voorbereide humor.
Zoek naar anekdotes en grapjes die passen bij je voordrachten en de accenten die je wilt maken. Als je een goede anekdote of grap hoort noteer die dan. Misschien kun je hem later gebruiken. Zoek vooral naar voorbeelden die bij je passen of die bij je doelgroep passen. Het kan een zelfs een probleem zijn, waarin iemand kan komen die precies doet wat jij eigenlijk als aanbeveling hebt. Vermijd om een belachelijk makende grap te vertellen over je doelgroep.
 
10. Maak grapjes over jezelf.
Vermijd grappen over een ander. De aardigste grapjes zijn die waarin jezelf een rol speelt en de fout in gaat. Neem bijvoorbeeld een verkeerde gewoonte van jezelf en overdrijf die, of laat zien dat die in een enkel geval je redding was. Of leen een eigenschap, situatie of voorval: kies een grappige uitspraak of verhaal van een ander. Omring die met materiaal dat bij je past. Plaats jezelf in het verhaal. Vertel het zo dat er bepaalde plaatsen, mensen of dingen in voorkomen. Zorg dat het zo kort mogelijk is.
 

Procedure
Ga bij de voorbereiding uit van het serieuze punt dat je wilt maken en voeg humor toe. Ga niet van een beschikbare grap uit want dat kan geforceerd over komen. Een persoonlijke anekdote is beter dan een geleende grap. Maar een bekende grap wordt gewaardeerd als je die op een nieuwe manier in verband brengt met het thema. Het plezier dat men eraan ervaart lijkt op het horen van een bekende song. Verzamel anekdotes, cartoons en citaten voor de thema's waarover je meestal praat. Je moet uit een brede voorraad kunnen selecteren. Het belangrijkste blijft natuurlijk dat je er je boodschap mee overbrengt.
Hoe kom je tot een punt dat je met humor wilt brengen?
 
Procedure:
1. Schrijf eerst je serieuze boodschap uit.
De start ligt bij wat je te zeggen hebt, welk doel je wilt bereiken. Begin niet met een mop, of anekdote, maar voeg humor toe, op één van de manieren die hierna volgen. Humor moet niet bepalen wat je zegt, maar bepaalt de vorm. 
2. Analyseer de punten die je wilt zeggen.
Het is lastig om humor toe te voegen als je niet zorgvuldig overwogen hebt waar het om gaat. Je krijgt dan je hoofd- en nevenboodschappen op een rij. 
3. Zoek vervolgens naar een analogie of anekdote.
Doe dit voor één van je hoogtepunten. Humor kun je gebruiken voor de introductie, samenvatting of versterking van je hoogtepunt.

Deze procedure voorkomt dat je niet relevante grappen gaat toevoegen, wat je misschien kent van sommige sprekers. 

Het kiezen van de grap
Bij de keuze van de "grap", gelden de volgende ervaringsregels:
a) een persoonlijke anekdote is beter dan een vaste of geleende grap. Verzamel een lijst met anekdotes voor de punten die je wilt maken;
b) je kunt bestaande grappen overnemen. Standaard grappen of geleende anekdotes worden ten dele gewaardeerd als je ze op een nieuwe manier in verband brengt met wat je wilt zeggen. Het plezier wat men eraan beleeft, lijkt op het horen van een bekende song. De grap kan natuurlijk nieuw zijn voor enkelen. Het belangrijkste is dat je er je punt mee maakt en je boodschap mee overbrengt. 

Timing
"Een grap moet ergens vandaan komen" is de titel van een NRC-artikel van Van Gelder (14-11-96).  "Handenwrijvend van de voorpret betrad de komiek het podium en zei: "Ik heb er zin in vanavond... maar eerst de voorstelling." Meteen oogstte hij de eerste lach. Zo makkelijk lijkt het, het maken van een grap en zo moeilijk is het. Als Finkers het tweede deel iets te langzaam of te snel had gezegd, was er minder gelachen. Hij gaf zijn publiek net genoeg tijd om de eerste zes woorden tot zich te laten doordringen, maar niet zoveel dat het publiek zelf de gelegenheid kreeg een grappig vervolg te verzinnen. De verrassende wending kwam nog net onverhoeds. Het had trouwens ook nog anders verkeerd kunnen gaan. Als Finkers nadrukkelijk zuchtend had  gezegd: " ... maar eerst moet ik de hele voorstelling nog spelen." Dat had een veel te zware druk gelegd op het verdere verloop van de conference."  
 
Uit dit artikel leren we drie suggesties:

1. De grap moet geloofwaardig zijn.
Humor lijkt een kwestie van het juist moment te zijn. Wij ergeren ons meestal aan de amerikaanse stijl om te beginnen met een grapje. Een anekdote mag bij ons wel. Een grapje mag 3 minuten later. Dosering is aan te bevelen. Hoe je met de lach omgaat luistert nauw: uitmelken is een risico. Begin als de lach net begint minder te worden. 

2. Vertel de clou niet te vroeg of te laat.
Timing van de clou is een kunst waarover we weinig algemene opmerkingen hebben, weinig meer dan uit het bovenstaande voorbeeld is te halen. Timing leer je door doen en oefening met publiek. Je moet weten en leren hoe lang je publiek doet over het nadenken, over het begrijpen van de hints. Wel suggesties over het vervolg: vermijd het herhalen of uitleggen van de clou. Zorg liever nog iets extra's in petto te hebben. Die volgende opmerkingen hoeven niet zo denderend te zijn om de lach te laten voortduren. Bouw iets absurds een beetje uit. Houd het iets langer in gedachte en speel er even mee. 
 
3. De grap moet worden opgenomen in het grote geheel.
Hoe grootser het geheel hoe minder groots de grap hoeft te zijn. Als de situatie flink absurd is, kun je veel effect verwachten van kleine aardige wendingen. De toeschouwer moet op het spoor zijn gezet alvorens de kwinkslag zijn juiste, ontsporende werking kan hebben. Dat kan door de tekst die er aan voorafgaat, maar ook door de uitstraling van de spreker. Zoek naar een combinatie die voor je geschikt is.


Uit: Theatervaardigheden voor docenten. F.B. de Mink DINKEL Instituut, UT 1999.