Good practice: leren onderhandelen met behulp van een computergame

Inleiding

Vaardigheden, zoals onderhandelen, communiceren, overtuigen, leren studenten het best door deze vaardigheden in een relevante context te oefenen en vervolgens feedback te krijgen. Wanneer je te maken hebt met grote groepen studenten, is het laten oefenen en geven van feedback geen eenvoudige zaak. Voor het vak Process management is hiervoor een oplossing gevonden: studenten die het vak volgen oefenen onderhandelingsvaardigheden aan de hand van een “game”. In dit geval een hybride game, omdat het spel zowel een virtuele als een face-to-face component bevat.

In dit artikel wordt de game beschreven en meer verteld over de aanleiding, het ontwikkeltraject en de eerste ervaringen in de praktijk. In de laatste paragraaf worden praktische waarschuwingen en tips verstrekt voor opleidingen en docenten die zelf een game willen ontwikkelen en wordt verwezen naar een handige informatiebron over “serious gaming”.

Achtergrond en aanleiding

Het vak Process management dat wordt aangeboden in het kader van van de masteropleidingen CEM en CME (faculteit CTW), heeft ruimtelijke ontwikkeling als onderwerp. Het vak wordt ook gegeven aan de TU Eindhoven en de TU Delft, onze partners in de 3TU federatie.

In het vak leren studenten alles over de initiatieffase van een bouwproject (bijvoorbeeld een industrieterrein). De moeilijkheid in zo’n fase bestaat eruit, dat met verschillende partijen (stakeholders) onderhandeld moet worden om te komen tot een uitvoerbaar plan, ook wel voorontwerp genoemd. Pas wanneer een dergelijk plan klaarligt kan een bouwproject van start gaan. Communicatie met de omgeving en alle stakeholders is een belangrijk onderwerp in dit vak.

Tijdens dit vak worden verschillende vormen van procesmanagement behandeld. Dit vindt plaats in de vorm van hoorcolleges, waarin de theorie aan studenten wordt aangereikt. Theorie alleen is echter niet voldoende. Daarnaast is het erg belangrijk dat studenten bepaalde vaardigheden leren: overtuigen, onderhandelen, communiceren, etc. Het gaat er immers om dat studenten in de praktijk overeenstemming met verschillende stakeholders kunnen bereiken.

Voor het aanleren van dit soort vaardigheden is eigenlijk maar één manier echt geschikt: oefenen! Veelal vindt het oefenen van dit soort vaardigheden plaats in kleinere groepen, met behulp van rollenspellen. Je leert door te doen en de reacties van anderen te ervaren. Een probleem daarbij is echter, dat dit soort rollenspellen moeilijk (individueel) te beoordelen zijn en lastig uitvoerbaar als het om grotere groepen gaat.

Ontwikkeltraject

Met behulp van 3TU budget is voor dit vak een digitale game ontwikkeld die als doel heeft studenten onderhandelingsvaardigheden te leren. De game is ontwikkeld door docenten van de TU Delft en de UT, samen met het Centre voor Process Management & Simulation, een ervaren game ontwikkelaar. Vanuit de UT was Robin de Graaf, docent en onderzoeker bij de vakgroep Bouw/Infra betrokken.

In ongeveer 2 jaar tijd werd een game ontwikkeld over een bouwproject in de haven van Scheveningen. Hoewel de ontwikkelaars al ervaring hadden met bouwkundige games, bleek het toch moeilijk om de didactische component in te bouwen. De belangrijkste taak van de betrokken docenten was om de leerdoelen te bewaken: leren onderhandelen in een complexe(project-)situatie.

Door de docenten is vooral tijd geïnvesteerd. Dit kwam neer op ongeveer 20 dagen per docent voor het opstellen van een functioneel ontwerp en het bewaken van de didactische component.

Screenshot: een bestemmingsplankaart, future view en relaties tussen functies.

Een hybride game – spelbeschrijving

Robin de Graaf gebruikt in plaats van de veelgehoorde termen ‘serious game’ of ‘virtuele game’ de term: hybride game, omdat het spel zowel een virtuele (op de pc) als een face-to-face (real life) component bevat.

De studenten maken op basis van de rol die hen is toebedeeld, een plan voor ruimtelijke ontwikkeling van het gebied. Via de game leggen zij dit voorstel voor aan de gemeente die bepaalt of ze dit voorstel honoreren. Lukt dit niet, dan moeten ze onderhandelen met de gemeente of met andere betrokkenen.
Studenten voeren deze onderhandelingen gewoon aan tafel in een gesprek (rollenspel) tussen de verschillende stakeholders. De tijd die ze hiervoor hebben is beperkt. Niet-digitale tools die hierbij gebruikt worden zijn: een kaart van het havengebied, kaartjes met instructies voor de rollen, naambordjes en een relatieschema dat afhankelijkheden tussen de stakeholders weergeeft.

Na de ‘live’ onderhandelingen worden de resultaten hiervan in de game ingevoerd. De gemeente doet vervolgens een uitspraak over wiens plannen worden gehonoreerd (score toekenning). Tevens wordt in 3D het ‘future perspective’ zichtbaar gemaakt; de game laat zien hoe het havengebied eruit komt te zien n.a.v. de plannen.

Een onderhandelingsronde zoals hierboven beschreven duurt gemiddeld zo’n 15 minuten. Vervolgens beginnen de groepen weer met een nieuw plan.

Screenshot: future view van een sociaal woningbouw project.

Meerwaarde van ICT

Het spel zoals hier beschreven, zou in principe ook zonder digitale omgeving kunnen worden uitgevoerd. De meerwaarde van de toegevoegde ICT component zit volgens de docent in drie dingen:

-

Visualisatie: het digitale deel van de game laat zien wat de effecten van keuzes en onderhandelingen zijn op hoe het havengebied eruit gaat zien. Het geeft de studenten een 3D beeld van het bouwproject als het klaar is. Voor studenten is dit inzichtelijk en motiverend.

-

Realistisch rekenmodel: de game is gebouwd op een ingewikkeld wiskundig model dat scores voor bepaalde acties en keuzes van de studenten op realistische wijze toekent. Het gaat hier om een zogenaamd ‘proximity model’, een mathematisch model dat waarden toekent aan functies die dicht bij elkaar zitten. Bijvoorbeeld een appartementencomplex (woonfunctie) direct aan het strand levert meer op dan een appartementencomplex naast een visafslag. Studenten krijgen op deze wijze een goed beeld van de effecten van een gekozen onderhandelingsstrategie. Handmatig zou een dergelijk realistisch model moeilijk te realiseren zijn.

-

Statistics view: tenslotte zit er nog een mogelijkheid ingebouwd waarmee acties en effecten die in de loop van het spel zijn gegenereerd, terug te halen zijn. Je kunt hierdoor als docent zien welke groep wat gedaan heeft en op welk moment. Na afloop worden deze statistics besproken in een afsluitende debriefing ronde.

Eerste uitvoering – inbedding in het onderwijs

De game is in het afgelopen studiejaar één keer uitgeprobeerd in het lopende onderwijs in een bètaversie, omdat de game nog niet helemaal af was. In het 2e kwartiel van dit studiejaar zal de game voor het eerst volledig worden ingezet in het vak Procesmanagement.

Door de docenten is de keuze gemaakt om in de eerste 6 weken van het vak de theorie te behandelen en de uitvoering van een project en vervolgens de game in te zetten voor toepassing van het geleerde. De eerste keer dat met de game werd gewerkt (januari 2009) bleek dat studenten ondanks deze voorbereiding alle theorie vergeten leken te zijn, zodra ze het spel gingen spelen. Er was een groot gat tussen de theoriebasis en het gedrag dat men in de game vertoonde.

De docent vermoedt dat dit ligt aan de starthouding die iemand heeft zodra hij / zij verwacht een spel te gaan spelen. “Bij ‘we gaan een spelletje doen’ denk je niet meteen aan strategiebepaling vooraf, zeker niet wanneer je dit spel voor het eerst gaat spelen”, geeft de docent aan. “Vaak begint het eerst met wat proberen”.

Daarnaast waren er nog enkele andere problemen tijdens de uitvoering van de game:

§

Het ging om een bètaversie die nog niet erg stabiel was en af en toe uitviel.

§

De score module werkte nog niet, waardoor studenten niet goed konden zien hoe hun prestaties waren t.o.v. de anderen.

§

Er was te weinig tijd ingeruimd voor het spel (halve dag in plaats van een hele dag).

§

Studenten kregen geen cijfer of andere beoordeling voor deelname aan de game, waardoor het wat vrijblijvend bleef.

Aanpassingen

Bij een volgende uitvoering tijdens dit studiejaar wil de docent een aantal verbeteringen aanbrengen in de opzet:

§

De studenten krijgen vooraf een heldere situatieschets van de docent.

§

De verschillende rollen (stakeholders) worden vooraf verdeeld zodat hier tijdens het spel geen tijd meer aan besteed hoeft te worden.

§

Studenten gaan voorafgaand aan de game op papier een strategie uitzetten met bijbehorende argumentatie van keuzes en leveren deze in bij de docent.

§

Voorafgaand aan de start van de echte game wordt eerst een verkenningsronde gespeeld, die in de game is ingebouwd.

De game is nu bovendien helemaal af, waardoor dit jaar wel gebruik gemaakt kan worden van de score-module. De grootste uitdaging is nu eigenlijk om op de UT een ruimte met voldoende pc’s te vinden, waarop de game gespeeld kan worden.

Screenshot: de rollen in het spel.

Terugblik

De ontwikkeling van de game vond plaats in Delft. Wat lastig bleek is het sturen van de game ontwikkeling. “De ontwikkelaars hebben zo hun eigen ideeën over hoe de game zou moeten worden en de informatievoorziening is niet altijd even goed”, vertelt Robin. “Daardoor is het moeilijk te beoordelen of het goed gaat of niet. Idealiter zou je er bovenop willen zitten en regelmatig mee willen kijken, maar door de afstand Enschede – Delft was dit niet mogelijk. Meer feedback vanuit het ontwikkelteam is dan gewenst”.

Verder was de planning vrij ambitieus. Het oorspronkelijke plan was om binnen een jaar de game helemaal af te hebben. In de praktijk bleek dit veel meer tijd te kosten en is het project bijna een jaar uitgelopen.

Uiteindelijk is men overigens tevreden met het opgeleverde resultaat. In januari 2010 zal de eerste try-out met volledig werkende versie plaatsvinden. Hiervoor worden nog enkele testen gedaan door de docenten zelf.

Verdere uitwerking

Een vraag waar de docenten nog mee worstelen is de beoordeling van dit onderdeel van het vak. Hoe beoordeel je studenten nu (individueel) op hun deelname aan het spel? De score van een groep als uitgangspunt nemen is hierbij geen optie, omdat deze niet alleen afhankelijk is van de strategie die de student hanteert, maar ook van keuzes die anderen hierin maken. Deze dient vooral ter motivatie van de groepen en voor het inzichtelijk maken van de effecten van bepaalde acties. Een idee is wellicht om van studenten voor, tijdens en na afloop van de game een stuk reflectie te vragen en deze te beoordelen.

§

Vooraf: strategiebepaling en verantwoording van keuzes.

§

Tijdens: observatie van effecten van de gekozen strategie.

§

Achteraf: reflectie op effecten: hoe zijn deze m.b.v. de theorie te verklaren?

Samen met de Onderwijskundige Dienst zal worden gekeken naar mogelijke oplossingen.

Tips voor anderen

Voor mededocenten die ook een game willen (laten) ontwikkelen voor onderwijsdoeleinden, heeft Robin nog een aantal bruikbare tips:

-

Een game ontwikkelen kost veel uren (en dus ook veel geld). Dit is iets dat niet onderschat moet worden. Door 3TU subsidie en een lager tarief van de game ontwikkelaar was er nu een mogelijkheid, maar zonder extra financiering is dit moeilijk te realiseren. De ontwikkeling van een digitale game kost minimaal een ton (inclusief de inbreng van docenten).

-

Een game is geen vervanging van een stukje onderwijs of iets dat het vak automatisch een ‘didactische boost’ geeft. Het is een component die goed ingebed moet worden in een vak met activiteiten voor- en achteraf, anders is het niet meer dan een spelletje en gaat het leereffect verloren.

-

Het is belangrijk om vooraf goed na te denken over de leerdoelen die je met de game wilt bereiken. Wat moet een student ervan opsteken? Hoe zorg je ervoor dat dit ook daadwerkelijk gebeurt? En ook: hoe ga je dit uiteindelijk beoordelen?

-

Een goede game moet zowel uitdagend zijn als er mooi uitzien. Studenten zien ook commerciële games waarin veel geld is geïnvesteerd in gameplay en graphics en verwachten hetzelfde van een educatieve game.

Meer weten?

Voor meer informatie over deze hybride game kunt u contact opnemen met: Robin de Graaf, e-mail: r.s.degraaf@utwente.nl.

Meer informatie over serious gaming in het algemeen is te vinden op de Special Interest Group “Games en Virtuele Werelden” van SURF foundation: www.surfspace.nl (ga vervolgens naar: games en virtuele werelden). U vindt hier o.a. artikelen en publicaties over dit onderwerp en praktijkvoorbeelden van verschillende HO-instellingen.