Op 15 oktober hield techniekfilosoof Peter-Paul Verbeek zijn oratie aan de UT. In zijn onderzoek kijkt hij naar de relatie tussen mens en techniek. Waar ligt de grens van de mens?
We maken vaak een harde scheiding tussen mens en techniek.
Onterecht, volgens Verbeek. Zo'n harde scheiding is niet te maken.
Mensen zijn van nature al technologische wezens. Bovendien raken
mens en techniek steeds meer met elkaar verweven. Door het naar
elkaar toe groeien van nanotechnologie, biotechnologie,
informatietechnologie cognitie- en neurowetenschap ontstaan er
steeds meer mogelijkheden om technologisch in te grijpen in de
mens. Daardoor hebben we nieuwe kaders nodig om de mens te
begrijpen, en om ethische vragen te stellen.
In zijn rede haalt Verbeek hiervan diverse voorbeelden aan. "Zo
worden hier in de vakgroep van Clemens van Blitterswijk technieken
ontwikkeld om menselijk weefsel te kweken uit stamcellen. Hiermee
is het mogelijk om gaten in botweefsel te herstellen die door
kanker zijn ontstaan."
"Verder worden hier onder leiding van Albert van den Berg met
behulp van nanotechnologie laboratoria op chipformaat ontwikkeld,
die bijvoorbeeld als pil ingeslikt kunnen worden om al in een vroeg
stadium darmkanker vast te kunnen stellen."
Deep Brain Stimulation
Als derde voorbeeld om de verwevenheid van technologie en mens
duidelijk te maken, haalt Verbeek de technologie van Deep Brain
Stimulation (DBS) aan. "Deze technologie, die mede aan de
Universiteit Twente wordt ontwikkeld, helpt om de symptomen van de
ziekte van Parkinson te verminderen. Er worden elektroden diep in
de hersenen aangebracht, die bepaalde hersendelen stimuleren. In
veel gevallen worden echter niet alleen de Parkinsonsymptomen
minder, maar ondergaan mensen ook een karakterverandering. Met het
apparaat ingeschakeld zijn ze dus een ander mens, dan met het
apparaat uitgeschakeld." Dit roept volgens Verbeek verschillende
ethische vragen op. "Op welke manier kan iemand met een DBS nog
'zichzelf' zijn? Hoe kan een afweging worden gemaakt tussen het
belang van minder ziekteverschijnselen en de soms ingrijpende
persoonlijkheidsverandering die mensen ondergaan? En hoe kan deze
technologie verantwoord worden ontworpen en toegepast?"
Grensbewaker
Tot op heden stellen ethici zich volgens Verbeek nog te vaak op
als grensbewaker die bepaalt tot waar de techniek mag binnendringen
in de sfeer van de mens. "Zodra technologie te diep hierin
binnendringt, moet de ethiek aan de noodrem trekken, zo is het
idee. Maar een ethiek die alleen maar grenzen probeert te stellen,
plaatst zich buiten het debat en trekt aan een noodrem die nergens
op is aangesloten."
Het menszijn heeft volgens Verbeek van meet af aan een
technologisch karakter. Als gevolg van de genoemde technologische
ontwikkelingen, is de grens tussen beide bovendien steeds
moeilijker te trekken. De hoogleraar pleit daarom voor een andere
benadering van de ethiek. Een benadering waarbij de ethiek de rol
van grensbewaker loslaat en een actieve rol in de ontwikkeling en
inbedding van techniek opeist. "Ethici moeten niet tegenover
technologen gaan staan. Ze moeten juist kritisch met ze meedenken.
In plaats van de grens tussen mens en techniek te bewaken, moet de
ethiek op zoek naar een verantwoorde vermenging van beide. Niet het
op afstand beoordelen van technologie, maar het begeleiden van
ontwikkelingen wordt dan de kerntaak van de ethiek."
Dat betekent volgens de techniekfilosoof echter niet dat we niet
meer kritisch moeten zijn op nieuwe technologische ontwikkelingen.
"Het is juist andersom: alleen door de verwevenheid van mens en
techniek serieus te nemen en goed te doordenken, kan de ethiek
invloed uitoefenen op het ontwerp en gebruik van technologie."
CV
Peter-Paul Verbeek (1970) is hoogleraar Filosofie van Mens en
Techniek aan de Universiteit Twente en directeur van de
masteropleiding Philosophy of Science, Technology, and Society.
Momenteel werkt hij aan een VIDI-project, waarin hij zoekt naar de
grens tussen mens en techniek. Sinds 2009 is Verbeek lid van De
Jonge Akademie, die onderdeel uitmaakt van de KNAW. Op 15 oktober
spreekt hij om 16.00 uur zijn intreerede uit in de grote kerk aan
de Oude Markt te Enschede. De tekst van de oratie 'De grens van de
mens: over techniek, ethiek en de menselijke natuur' is op verzoek
digitaal beschikbaar via onderstaande contactpersoon.
